Κυριακή, 14.10.07

Η έρευνα που παρουσιάστηκε πριν από λίγες ημέρες στην επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής καταδεικνύει πως ένα στα τέσσερα παιδιά σε δεκαπέντε σχολεία του Χαλανδρίου και της Λαμπρινής έχει υποστεί βία από συνομηλίκους του. Το συμπέρασμα προκύπτει από δηλώσεις των ίδιων των μαθητών, ηλικίας 8 έως 15 ετών, οι εκπαιδευτικοί, ωστόσο, που κλήθηκαν να απαντήσουν ανέβασαν το ποσοστό σε 75%. Πρόκειται για την πιο πρόσφατη, αλλά όχι τη μοναδική μελέτη που καταγράφει την ελληνική διάσταση του παγκόσμιου προβλήματος του bullying.

Η βία μεταξύ των ανηλίκων είναι πλέον συνηθισμένο φαινόμενο στα δημόσια και τα ιδιωτικά σχολεία, τόσο στα αστικά και ημιαστικά κέντρα όσο και στις αγροτικές περιοχές. O εκφοβισμός και η επιθετική συμπεριφορά είναι κάτι που αντιμετωπίζουν με τον ένα ή τον άλλον τρόπο τα περισσότερα παιδιά, το σοβαρό πρόβλημα όμως ξεκινά όταν ένα συγκεκριμένο παιδί γίνεται σταθερός στόχος άλλου ή άλλων ανηλίκων.

Στην πραγματικότητα, το bulling δύσκολα μπορεί να οριστεί, αφού κάποιες φορές μπορεί να εκδηλώνεται κατάφωρα με κλοτσιές και μπουνιές ή με απειλές, εκφοβισμό και τρομοκρατία, αλλά εξίσου σοβαρές επιπτώσεις μπορούν να έχουν ο χλευασμός και η λοιδορία, ο αποκλεισμός και η απομόνωση.

Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις παραμέτρους και με βάση τη διεθνή εμπειρία, οι ειδικοί του διεπιστημονικού συνεδρίου, που πραγματοποιήθηκε πριν από λίγους μήνες στην Αθήνα, ανέδειξαν την ανάγκη θεσμοθέτησης του σχολικού ψυχολόγου και στη χώρα μας και ξεκαθάρισαν ότι το bullying μπορεί να αποτελέσει συνέπεια, αλλά και πρόδρομο άλλων παραβατικών συμπεριφορών κατά την ενηλικίωση. Η διεθνής εμπειρία, ωστόσο, οδηγεί και σε ένα ακόμη βασικό συμπέρασμα: Η κατάσταση μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο αν δεν ληφθούν έγκαιρα μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης. Ενας νέος ανατριχιαστικός όρος είναι επίκαιρος σε χώρες όπου το πρόβλημα γιγαντώθηκε. Πρόκειται για το νεολογισμό bullycide (από τις λέξεις bullying και suicide), που δηλώνει την αυτοκτονία μαθητών εξαιτίας της βίας από συνομηλίκους τους. Κρούσματα έχουν ήδη καταγραφεί στην Ιαπωνία, στον Καναδά, στις ΗΠΑ, στη Μεγάλη Βρετανία, ενώ στην Αυστραλία προσπαθούν να προλάβουν το φαινόμενο καταστρώνοντας νέα προγράμματα δράσης.

Βully, το παιχνίδι που προκάλεσε θύελλα

Οσοι ασχολούνται έστω και ελάχιστα με το χώρο των videogames, γνωρίζουν πολύ καλά την εταιρία Rockstar και τα πονήματά της. Πολλά από αυτά έχουν προκαλέσει διαμαρτυρίες εξαιτίας του βίαιου περιεχομένου τους. Τον Οκτώβριο του 2006 η εταιρία κυκλοφόρησε το -διαβόητο πολύ πριν κάνει την εμφάνισή του στη δυτική αγορά- Bully, που ξεσήκωσε πραγματική θύελλα διαμαρτυριών.

Το action βιντεοπαιχνίδι αφηγείται την ιστορία του Jimmy Hopkins, ενός πιτσιρικά λίγο σκανταλιάρη -λέμε τώρα- ο οποίος «κερδίζει» μάλλον με το σπαθί του μια θέση στην Ακαδημία του Bullworth (ένα σχολείο για τα… πολύ άτακτα παιδάκια). Μέσα στην Ακαδημία ο Jimmy ξεκινά αγώνα για την επιβίωση απέναντι στα μεγαλύτερα… καλόπαιδα και την υπερίσχυση εναντίον των μικρότερων. «Μαθαίνει» μέσα στο παιχνίδι -με τη βοήθεια του παίκτη φυσικά- πώς να αντιμετωπίζει ως καινούργιος τους τραμπούκους του σχολείου, πώς να λέει ψέματα σε δασκάλους και Αστυνομία, πώς να εκμεταλλεύεται τις διάφορες καταστάσεις υπέρ του και… ως φυσική κατάληξη, πώς να γίνει και αυτός bully.

Ολα αυτά αφήνονται βεβαίως στη διακριτική ευχέρεια του παίκτη, που έχει μεγάλη ελευθερία κινήσεων, δηλαδή θα επιλέξει ο ίδιος το τι θα κάνει και πόσο βίαιο θα είναι αυτό. Ηδη έχουν ανακοινωθεί και εκδόσεις του παιχνιδιού για τις νέες κονσόλες, το XBOX 360 και το Wii.

Ψηφιακός τραμπουκισμός (digital bullying)

Φανταστείτε να σερφάρετε αμέριμνοι στο Διαδίκτυο και να ανακαλύψετε ένα ολόκληρο site αφιερωμένο στη γελοιοποίησή σας, όπως συνέβη σε 15χρονη Αγγλίδα μαθήτρια. Να λάβετε απειλητικά sms και e-mails ή να ανακαλύψετε «άσεμνες» φωτογραφίες σας απελευθερωμένες στο internet. Ολα τα παραπάνω δυστυχώς έχουν ήδη πραγματοποιηθεί και δεν είναι τίποτα λιγότερο ή περισσότερο παρά εκδηλώσεις ψηφιακού τραμπουκισμού.

Ο τραμπουκισμός στο Διαδίκτυο (cyber bulling) ορίζεται ουσιαστικά ως η παρενόχληση με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω e-mails, αυτόματων μηνυμάτων, site, ενώ έχει κερδίσει με το… σπαθί του περίοπτη θέση και στα διάφορα chat rooms.

Η πραγματική λαίλαπα όμως προκαλείται από έναν συνδυασμό τεχνολογικών επιτευγμάτων. Αφενός μεν το κινητό -και ιδιαίτερα αυτά τρίτης γενιάς που διαθέτουν εξελιγμένες κάμερες- αφετέρου δε, το Διαδίκτυο. Με τη βοήθεια του κινητού, ο καθένας μπορεί να απαθανατίσει προσωπικές ή μη στιγμές κάποιου και να τις προβάλει στο internet.

Δυστυχώς πρόκειται για μια άκρως επικίνδυνη μορφή ψυχολογικής βίας, που σιγά σιγά… εισάγεται και στη χώρα μας. Σύμφωνα με το πρακτορείο Reuters, θύματα των cyber bullies (τραμπούκοι Διαδικτύου) συνήθως είναι τα παιδιά, που μπορούν να προστατευτούν με απλές κινήσεις: Να ενημερώσουν κάποιον ενήλικα, να μην απαντούν στα μηνύματα του είδους ή ακόμη και να απενεργοποιήσουν το σύστημα μηνυμάτων. Να μη δίνουν ποτέ τα πραγματικά προσωπικά τους στοιχεία στο Διαδίκτυο, καθώς και να κρατούν πάντα στη μνήμη του κινητού ή του υπολογιστή τους μηνύματα απειλητικού ή υβριστικού περιεχομένου, έτσι ώστε να τα χρησιμοποιήσουν ως αποδεικτικά στοιχεία.

Το νταηλίκι δεν κάνει διακρίσεις

Κλοπές, απειλές, εκβιασμοί, χλευασμοί, απόρριψη. Συμβαίνουν και στα καλύτερα σχολεία. Κυριολεκτικά. Το φαινόμενο δεν είναι άγνωστο. Οι μαθητές πάντοτε επιδίωκαν και συνεχίζουν να επιδιώκουν να κερδίσουν την αναγνώριση, να αποδείξουν την υπεροχή τους, να κάνουν την πλάκα τους. Στα δημόσια σχολεία της χώρας η κατάσταση έχει κατά καιρούς καταγραφεί και θεωρείται δεδομένη. Στα ιδιωτικά, όμως; Ποιος θα πίστευε ότι οι μαθητές θα έκλεβαν, θα τρομοκρατούσαν, θα εκβίαζαν ή και θα χτυπούσαν ακόμη μικρότερους ή πιο αδύναμους συμμαθητές τους…

Πολλές φορές η συμπεριφορά των ανηλίκων είναι παραβατική και το «νταηλίκι» δεν ξεχωρίζει τους μαθητές σε εκείνους των δημόσιων σχολείων και γνωστών ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων. Παλαιότερα αυτήν την κατάσταση οι «μεγάλοι» την ερμήνευαν ως μαγκιά και την αποκαλούσαν «νταηλίκι». Στις λαϊκές συνοικίες η ονομασία δεν έχει αλλάξει ακόμη και σήμερα.

Ολα, όμως, στις μέρες μας έχουν την επίσημη ορολογία τους, αφού ζούμε σε ένα ανεπτυγμένο και πολιτισμένο περιβάλλον. Ετσι, ο σχολικός εκφοβισμός που συμβαίνει συστηματικά από συγκεκριμένα παιδιά με σκοπό να ενοχλήσουν άλλα παιδιά είναι γνωστός ως bullying (μπούλινγκ). Αν ανοίξετε δε ένα αγγλοελληνικό λεξικό, θα διαπιστώσετε ότι ο όρος αυτός δεν σημαίνει τίποτε άλλο από ψευτοπαλικαριά αλλά με έναν πιο εκλεπτυσμένο τρόπο.

Η κ. Φωτεινή Ξενάκη, ψυχολόγος στη «Σχολή Μωραΐτη», μας εξηγεί πως υπάρχουν τρεις μορφές bullying: «Υπάρχει η σωματική βία, όπως σπρωξίματα και χτυπήματα. Υπάρχει η λεκτική βία όπου ένα παιδί κοροϊδεύει, γελοιοποιεί ή βρίζει κάποιο άλλο, και υπάρχει και η απομόνωση. Κάποια παρέα δεν αφήνει κάποιο παιδί να συμμετέχει στον κοινωνικό του χώρο και διασπείρει φήμες. Τα κορίτσια χρησιμοποιούν κυρίως την τρίτη μορφή. Τα αγόρια χρησιμοποιούν συνήθως τη δύναμη. Τα δύο μέλη, ο θύτης και το θύμα, έχουν τεράστια διαφορά στην ισχύ, η οποία μπορεί να είναι σωματική, ψυχολογική ή συναισθηματική. Το παιδί που υφίσταται το bullying δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα. Είναι θέμα υπεροχής το να παίρνω τη θέση στην καντίνα, να αρπάζω τα χρήματα ή να σπρώχνω στο σχολικό».

Ο σχολικός εκβιασμός, που είναι ένα φαινόμενο με ανησυχητικές διαστάσεις παγκοσμίως, δεν έχει ηλικία. Ξεκινά από τα πρώτα κιόλας σχολικά χρόνια του παιδιού. Η κ. Πολυάνθη Τσίγκου, διευθύντρια του Κολλεγίου Αθηνών, σημειώνει: «Υπήρχε και υπάρχει σε όλες τις βαθμίδες. Ακόμη και στο νηπιαγωγείο, όπου τα κοριτσάκια μπορεί να μη μιλούν σε κάποια συνομήλική τους. Το bullying συνήθως γίνεται σε χώρους όπου δεν είναι μπροστά οι εκπαιδευτικοί. Δεν θεωρώ ότι τα πράγματα είναι χειρότερα στις μέρες μας από παλαιότερα. Απλά ασχολούμαστε περισσότερο με το θέμα. Πάντα υπάρχουν κάποια παιδιά που θέλουν να επιβάλλουν τη θέση τους και την άποψή τους στα υπόλοιπα. Ομως τα περιστατικά αυτά δεν φτάνουν κάθε φορά στους εκπαιδευτικούς ώστε να τύχουν επίλυσης».

Η κ. Ελένη Δούκα-Πατέρα, ψυχολόγος και διευθύντρια των Εκπαιδευτηρίων Δούκα, τονίζει: «Είναι γεγονός ότι υπάρχουν φαινόμενα bullying στα σχολεία. Υπάρχουν παιδιά που δεν θέλουν ακόμη και να πηγαίνουν γιατί φοβούνται να μπουν στο χώρο. Πολλοί τo κρατούν κρυφό? τα παιδιά, οι γονείς, τα σχολεία, ενώ πρόκειται για ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Δεν ζούμε σε κουκούλι. Υπάρχουν φήμες κατά καιρούς ότι σε σχολεία έχουν γίνει πολλά, όπως βιασμοί, εκβιασμοί και ανάρμοστες συμπεριφορές. Βέβαια, ένα γεγονός αλλάζει από στόμα σε στόμα. Σημασία έχει να είμαστε πάνω από τα παιδιά και να αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα όπου το εντοπίζουμε».

Μέτρα πρόληψης στα ιδιωτικά

Σε γνωστά ιδιωτικά σχολεία, όπως το Κολλέγιο Ψυχικού, το Κολλέγιο Αθηνών, η Σχολή Μωραΐτη, έχουν εκδώσει κανόνες σχολικής ζωής προκειμένου οι μαθητές να γνωρίζουν το όριο των δικαιωμάτων τους και των υποχρεώσεών τους. Στην αρχή κάθε σχολικής χρονιάς δίνονται μέσω φυλλαδίων συμβουλές τόσο στα παιδιά όσο και στους γονείς για το πώς θα αντιμετωπίσουν φαινόμενα bullying.

«Το σχολείο μας άρχισε να ενδιαφέρεται για το θέμα από το 1992. Εχουμε μια σαφή εικόνα για το τι συμβαίνει διεθνώς και δεν βρήκαμε κάποιο ιδιαίτερο στιλ bullying στην Ελλάδα. Το φυλλάδιο που φτιάξαμε για τους γονείς έχει το βασικό ορισμό του bullying, τις μορφές, τι κάνει το σχολείο και με ποιους τρόπους το αντιμετωπίζουμε αν συμβεί. Καταγράφουμε πώς μπορούν να ξεχωρίσουν αν τα παιδιά τους είναι θύματα και τι μπορεί να παρατηρήσουν αν το παιδί τους είναι θύτης. Ακόμη ένα πολύ σημαντικό κομμάτι είναι το θέμα των παιδιών που είναι παρατηρητές», λέει η ψυχολόγος της Σχολής Μωραΐτη.

Η κ. Τσίγκου μάς ενημερώνει ότι πάντοτε τόσο στο Κολλέγιο Αθηνών όσο και του Ψυχικού υπήρχαν φυλλάδια ενημέρωσης για το bullying. «Λειτουργούμε διαφορετικά σε κάθε τάξη και σε κάθε βαθμίδα. Εχει χρειαστεί να αντιμετωπίσουμε σοβαρά περιστατικά τα οποία, όμως, είναι συγκυριακά. Υπάρχει ακόμη πειθαρχικό πλαίσιο και υπάρχουν πολύ σοβαρές κυρώσεις. Το σχολείο δεν διστάζει να διώξει και παιδιά σε περίπτωση ανάρμοστης συμπεριφοράς».

«Για να βρεθεί λύση, πρωτίστως πρέπει τα ίδια τα παιδιά να μιλούν», τονίζει η κ. Ελένη Δούκα-Πατέρα. Το χτίσιμο της εμπιστοσύνης μεταξύ σχολείου και μαθητών είναι το σημαντικότερο όλων. Η συνεργασία με τους γονείς είναι το δεύτερο σημαντικό στην αντιμετώπιση τυχόν προβλημάτων του παιδιού. Αν η συνεργασία αυτή δεν επιτευχθεί, βάζουμε ημερομηνία λήξης αλλά το παλεύουμε πολύ πριν πάρουμε αυτήν την απόφαση. Δουλειά μας είναι να βοηθήσουμε τα παιδιά να γίνουν όσο το δυνατόν καλύτερα».

Από τον Ελεύθερο Τύπο, Κυριακή, 14.10.07