Εκφοβισμός και βία στα σχολεία 
Θύτες περίπου το 5% και θύματα ένα 10% με 15% των μαθητών δημοτικού και γυμνασίου.
της Ιφιγένειας Διαμαντή
«Οταν χτυπούν ένα παιδί κάθε μέρα, του χαλούν τα πράγματα, δεν το αφήνουν ήσυχο, το κοροϊδεύουν, το ενοχλούν και το παιδί τότε δεν νιώθει καλά, μετά δεν έχει θάρρος και δεν μπορεί να το ξεπεράσει». Μόνο τα ίδια τα παιδιά μπορούν να δώσουν με τη μεγαλύτερη ακρίβεια το νόημα της λέξης bullying. Ο εκφοβισμός και η βία στο σχολείο, όπως έχει αποδοθεί στα Ελληνικά, δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Οι έρευνες γύρω από αυτό, όμως, ξεκίνησαν μόλις στη δεκαετία του ‘70 στο εξωτερικό, ενώ στην Ελλάδα πολύ πιο πρόσφατα.
Ενα 10% με 15% των μαθητών δημοτικού και γυμνασίου πέφτει θύμα διαφόρων μορφών εκφοβισμού στο σχολείο, με τους μαθητές που ασκούν βία να υπολογίζεται ότι ξεπερνούν το 5% του συνόλου των μαθητών. Προς το παρόν, δεν υφίσταται από την πολιτεία οργανωμένο πρόγραμμα αντιμετώπισης του φαινομένου το οποίο, σύμφωνα με τους ειδικούς, είθισται να κάνει την εμφάνισή του στο δημοτικό, να κορυφώνεται στο γυμνάσιο και να μειώνεται στο λύκειο. Οι όποιες προσπάθειες εξαντλούνται αφ’ ενός σε αυτοτελείς πρωτοβουλίες εκπαιδευτικών που εντάσσουν το σχολείο τους σε ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως η περίπτωση ενός γυμνασίου στον Ασπρόπυργο, καλουμένων παράλληλα να αντι-μετωπίσουν τη δυσπιστία και την καχυποψία συναδέλφων ή αρμοδίων από τους οποίους περνούν υποχρεωτικά προς έγκριση τα προγράμματα. Αφ’ ετέρου, σε φορείς που εφαρμόζουν σχετικά προγράμματα, όπως η Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (www. epsype. gr).
Το πρόγραμμα «Δάφνη»
Υπό την καθοδήγηση του αναπληρωτή καθηγητή Παιδοψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών και επιστημονικού υπευθύνου της ΕΨΥΠΕ, Γιάννη Τσιάντη, εδώ και τρία χρόνια η Ελλάδα συμμετέχει στο διακρατικό πρόγραμμα «Δάφνη» μαζί με την Κύπρο, τη Γερμανία και τη Λιθουανία, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε σχολεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Τα αποτελέσματα, μαζί με άλλες πτυχές, θα συζητηθούν σε διήμερο συνέδριο που αρχίζει σήμερα (Divani Palace Acropolis, Παρθενώνος 19 – 25), τελεί υπό την αιγίδα του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Κάρολου Παπούλια και συνδιοργανώνεται από την ΕΨΥΠΕ και τη Σχολή Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου. Απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς και ειδικούς ψυχικής υγείας, με θέμα τη σημασία της πρόληψης για τον εκφοβισμό και τη βία στο σχολείο μεταξύ των μαθητών.
Με αυτήν την αφορμή, στην Ελλάδα βρίσκεται ο πρωτοπόρος και θεμελιωτής στην έρευνα γύρω από το φαινόμενο του εκφοβισμού, Σουηδός Νταν Ολβιους, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπέργκεν στη Νορβηγία. Το βιβλίο του «Εκφοβισμός και βία στο σχολείο – Τι γνωρίζουμε και τι μπορούμε να κάνουμε», που έχει μεταφραστεί σε είκοσι γλώσσες και στην Ελλάδα εξέδωσε η ΕΨΥΠΕ, παρουσιάστηκε χθες σε κεντρικό βιβλιοπωλείο. Το 1970, ο Ολβιους ξεκίνησε την πρώτη επιστημονική μελέτη για το φαινόμενο και στη δεκαετία του 1980 διεξήγαγε το Πρόγραμμα Πρόληψης του Εκφοβισμού που φέρει το όνομά του. Εδώ και οκτώ χρόνια, είναι επικεφαλής πρωτοβουλίας της νορβηγικής κυβέρνησης για την εφαρμογή του στα σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.
Οι δικές μας ευθύνες…
Του Γιωργου Μοσχου*
Τα τελευταία χρόνια, ο Συνήγορος του Παιδιού συζήτησε με χιλιάδες μαθητές, μικρούς και μεγάλους, και άκουσε τη δική τους οπτική και μαρτυρία για τη βία και τον εκφοβισμό: «Οι μεγάλοι δεν μπορούν να μας καταλάβουν, δεν μας ακούν, δεν τους εμπιστευόμαστε, πώς να τους μιλήσουμε γι’ αυτά που μας πονάνε, όταν ξέρουμε ότι την επόμενη στιγμή μπορεί η παρέμβασή τους να δυσκολέψει περισσότερο τη θέση μας;». Και από την άλλη, οι εκπαιδευτικοί, συχνά «κουμπωμένοι» και αμυντικοί, απαντούν: «Τα παιδιά τα θέλουν όλα δικά τους σήμερα, δεν συγκρατούνται, δεν συμμαζεύονται, οι γονείς τους αδιαφορούν. Κι εμείς τι να κάνουμε, δεν έχουμε βοήθεια ούτε από ψυχολόγους και ειδικούς, ούτε από το ίδιο το σχολείο που μας πιέζει συνέχεια να βγάλουμε την ύλη». Χωρίς να αρνηθώ το δίκιο που υπάρχει στις παραπάνω κουβέντες, προτείνω να αναλογιστούμε καλύτερα, γονείς και εκπαιδευτικοί, τις δικές μας ευθύνες. Το σχολείο και η κοινωνία των ενηλίκων θα μπορούσαν να δώσουν πολύ καλύτερες απαντήσεις στη σύγχρονη παιδική και εφηβική βία και να παρέμβουν προληπτικά στην εκδήλωσή της, αν έδινε μεγαλύτερη σημασία και προτεραιότητα σε λειτουργίες και αξίες που έχουμε σήμερα παραμελήσει: να μάθουμε να ακούμε τα παιδιά μας, να συναντούμε την αλήθεια τους, να κουβεντιάζουμε με ειλικρίνεια μαζί τους, να κάνουμε και να τηρούμε καθαρές συμφωνίες, να τα εμπιστευόμαστε και να κερδίζουμε την εμπιστοσύνη τους, να τους δίνουμε ρόλο στην επίλυση των συγκρούσεων που βιώνουν, να αναγνωρίζουμε την αξία τους και, κυρίως, να είμαστε έμπρακτα κοντά τους. Να σχετιζόμαστε ουσιαστικά και διαρκώς μαζί τους. Ισως έτσι μπορούμε να κτίσουμε κάποια μικρά «αναχώματα» στη βία που η σύγχρονη εποχή απλόχερα ξεδιπλώνει σε κάθε πτυχή της ζωής μας.
*Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού.
Οσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα. Καθοριστικός παράγοντας στην αποτελεσματικότερη διαχείριση φαινομένων και περιστατικών «εκφοβισμού» είναι η έγκαιρη διάγνωσή τους, σε συνδυασμό με προγράμματα πρόληψης, επισημαίνει ο δρ. Χάρης Ασημόπουλος, κοινωνικός λειτουργός στην Παιδοψυχιατρική Κλινική Παίδων «Αγία Σοφία» και συντονιστής προγραμμάτων της ΕΨΥΠΕ. Τα σημάδια για την αναγνώριση περιπτώσεων παιδιών που πέφτουν θύματα εκφοβισμού και ενδοσχολικής βίας ποικίλουν και μπορεί να είναι από «χειροπιαστά», όπως μελανιές, εκδορές, σκισμένα ή κατεστραμμένα ρούχα, τα οποία το παιδί αποφεύγει να δικαιολογήσει στους γονείς, μέχρι την απότομη επιδείνωση των σχολικών επιδόσεων, τις συχνές απουσίες, ψυχοσωματικής φύσεως πονοκεφάλους, πόνους στην κοιλιά, διαταραχές του ύπνου και κατάθλιψη.
Ωστόσο, οι εκπαιδευτικοί δεν είναι… εκπαιδευμένοι κατάλληλα, ώστε να τα διακρίνουν και να ενεργούν αναλόγως, σύμφωνα με τον κ. Ασημόπουλο. «Υπάρχει κενό σε αυτόν τον τομέα, καθώς στη συντριπτική τους πλειονότητα δεν διαθέτουν τις απαιτούμενες γνώσεις χειρισμού τέτοιων θεμάτων», εξηγεί. Την ίδια στιγμή που στο εξωτερικό τα σχολεία είναι στελεχωμένα με ειδικούς, στην Ελλάδα η συζήτηση για ψυχολόγους στα σχολεία ανακινείται μόνο όταν συμβαίνουν ακραία περιστατικά (δολοφονία Αλεξ Μεσχισβίλι στη Βέροια στις αρχές 2006, βιασμός μαθήτριας από τη Βουλγαρία σε γυμνάσιο στην Αμάρυνθο το φθινόπωρο 2006, θανάσιμος αυτοτραυματισμός σπουδαστή του ΟΑΕΔ στου Ρέντη αφού άνοιξε πυρ εναντίον συμμαθητών και καθηγητών τον περασμένο Απρίλιο). Παράλληλα, «ο κλάδος των ψυχολόγων που αποφοιτούν κάθε χρόνο από τα πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας αντιμετωπίζει έντονα το πρόβλημα της ανεργίας, ενώ θα μπορούσε να στελεχώσει αυτές τις θέσεις», επισημαίνει ο κ. Ασημόπουλος.
Ενθαρρυντική είναι η εφαρμογή στις δύο τελευταίες τάξεις τεσσάρων δημοτικών της Αθήνας και σε γυμνάσια της Θεσσαλονίκης από το 2006 του διακρατικού προγράμματος «Δάφνη – Για την καταπολέμηση της βίας στα παιδιά και τις γυναίκες», στο οποίο επίσης συμμετέχουν η Κύπρος, η Γερμανία και η Λιθουανία. Η εμπειρία της τελευταίας θα παρουσιαστεί αύριο στο συνέδριο. Το πρόγραμμα υλοποιείται στην Ελλάδα υπό την επιστημονική ευθύνη και τον διακρατικό συντονισμό του αναπληρωτή καθηγητή Παιδοψυχιατρικής και επιστημονικού υπευθύνου της ΕΨΥΠΕ, Γιάννη Τσιάντη, σε συνεργασία με το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Χρηματοδοτείται κατά 80% από την Ε.Ε. και κατά 20% από το υπουργείο Υγείας. Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν από το πρόγραμμα, το ποσοστό των μαθητών που κατέφευγε στον διευθυντή του σχολείου όταν έπεφτε θύμα εκφοβισμού ήταν 5,5% και ανέβηκε στο 15,79% κατόπιν, ενώ μειώθηκε από 28% σε 5,26% εκείνο των μαθητών που δεν γνωστοποιούν σε κανέναν ότι έπεσαν θύματα «εκφοβισμού».
«Με έχει βοηθήσει να νιώθω σαν ένα φυσιολογικό παιδί με συναισθήματα φιλικά και ομαδικά, και όχι ένας “μάγκας” που θέλει να αφήσει σημάδι στο σχολείο ότι είναι ο πιο δυνατός και τον φοβούνται όλοι». Ετσι περιέγραψε ένας μαθητής, σε επίσκεψη του Συνηγόρου του Παιδιού, κ. Γιώργου Μόσχου, στο 2ο Γυμνάσιο Ασπροπύργου, τι του έχει προσφέρει η συμμετοχή του στην ομάδα των «ομότιμων μεσολαβητών».
Μέσα από παιχνίδια ρόλων, μεθόδους επίλυσης διαφορών και άλλα παιχνίδια, οι μαθητές αναλαμβάνουν να αντιμετωπίσουν περιστατικά βίας μεταξύ συμμαθητών, φέρνοντας τις δύο πλευρές στο ίδιο τραπέζι. Εκθέτουν τη δική τους πλευρά, την οποία οι μεσολαβητές καταγράφουν. Στη συνέχεια, τους ζητείται να προτείνουν λύσεις σαφείς, δίκαιες και εφικτές και αφού συμφωνήσουν, υπογράφουν το έντυπο.
Μόνο την περασμένη σχολική χρονιά, οι μεσολαβητές έλυσαν επιτυχώς 16 περιστατικά βίας στο σχολείο τους. Το πρόγραμμα που εφαρμόζεται στο εξωτερικό και σε άλλα δύο σχολεία στην Ελλάδα διανύει την τέταρτη σχολική χρονιά. «Μειώθηκαν οι τιμωρίες, παρατηρείται λιγότερη βία, αυξήθηκε η υπευθυνότητα των παιδιών, βελτιώθηκε η επικοινωνία και η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων», εξηγεί στην «Κ» η κ. Αγγελική Γιαννάτου, υποδιευθύντρια του 2ου Γυμνασίου Ασπροπύργου και υπεύθυνη του προγράμματος μαζί με την κ. Μαρία Αθανασοπούλου. «Υπήρχαν περιστατικά που έπεφτε ξύλο μεταξύ μαθητών στο προαύλιο και χρειάστηκε να τους χωρίσουμε. Ή άλλα, που οι μαθητές προετοιμάζονταν να “λογαριαστούν” έξω από το σχολείο. Τώρα προτιμούν να πάνε το θέμα στους μεσολαβητές», λέει.
Οι μαθητές της ομάδας «καθρεφτίζουν» την κοινωνική σύνθεση του σχολείου και τις διαφορετικές επιδόσεις στα μαθήματα. Φέτος, εντάχθηκε ένα τσιγγανόπουλο, ενώ πέρυσι, αντίστοιχα έπραξε μια μαθήτρια με καταγωγή από την Αλβανία, έπειτα από επίλυση δικής της διαφοράς από τους μεσολαβητές. Στις αρμοδιότητές τους εμπίπτει ο εκφοβισμός μέσα ή έξω από την τάξη, η διασπορά φημών, το κουτσομπολιό, προβλήματα στις σχέσεις, παρενόχληση, φυλετικός ή κοινωνικός ρατσισμός, καβγάδες και τσακωμοί, βανδαλισμός. Ο θεσμός δεν αντιμετωπίζει ζητήματα σεξουαλικής κακοποίησης, απόπειρας αυτοκτονίας, χρήσης ουσιών.
