Κείμενο των συντονιστριών

του Κλάδου Συμβουλευτικής Ψυχολογίας της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας

Μαρίας Μαλικιώση-Λοΐζου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

και

Ντόνας Παπαστυλιανού, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

Ορισμός

Η Συμβουλευτική Ψυχολογία είναι εκείνος ο κλάδος της εφαρμοσμένης ψυχολογίας που ασχολείται με την στήριξη των ανθρώπων που επιθυμούν να πάρουν συγκεκριμένες και σημαντικές αποφάσεις ζωής ή που προσπαθούν να προσαρμοστούν σε νέες και συχνά δυσάρεστες συνθήκες. Είναι μια αλληλεπιδραστική διαδικασία μάθησης ανάμεσα σε ένα σύμβουλο ψυχολόγο και ένα άτομο που ζητάει συμβουλευτική στήριξη, λειτουργεί δε σε επίπεδο ατομικό, ομαδικό, οικογενειακό ή ιδρύματος. Η Συμβουλευτική Ψυχολογία προσεγγίζει με ολιστικό τρόπο κοινωνικά, πολιτιστικά, οικονομικά και συναισθηματικά ζητήματα.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της συμβουλευτικής ψυχολογίας είναι η σχέση μεταξύ του ψυχολόγου-συμβούλου και του πελάτη. Προκειμένου να επιτευχθεί η θεραπευτική συμμαχία ο πελάτης θα πρέπει να είναι ένας ισότιμος συνεργάτης.

Ο ρόλος του Συμβουλευτικού Ψυχολόγου

Οι συμβουλευτικοί ψυχολόγοι εργάζονται με πελάτες που εκτίθενται σε ένα ευρύ φάσμα συνθηκών ζωής. Έχουν δεξιότητες συμβουλευτικής κατάλληλες για άτομα, ζευγάρια, οικογένειες και ομάδες. Η εποπτεία και η διασύνδεση με συναδέλφους και επαγγελματίες άλλων ειδικοτήτων αποτελούν σημαντικό μέρος της δουλειάς τους. Εκπαιδεύονται για να εργαστούν τόσο ως ανεξάρτητοι επαγγελματίες σε ιδιωτικό πλαίσιο όσο και ως μέλη ιδρυμάτων / οργανώσεων και διεπιστημονικών ομάδων.

Οι συμβουλευτικοί ψυχολόγοι είναι επαγγελματίες οι οποίοι είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν τα αποτελέσματα από τη συστηματική έρευνα αλλά και από τη δική τους επαγγελματική εμπειρία, για την κατανόηση των ανθρώπινων προβλημάτων, τόσο ως προς την εμφάνιση και εξέλιξη τους όσο και ως προς την επίλυσή τους. Μπορούν επίσης να ασχοληθούν με την εποπτεία των εκπαιδευόμενων ψυχολόγων καθώς και με την έρευνα προκειμένου να διευρυνθεί η γνωστική βάση της ψυχολογίας γενικότερα και της συμβουλευτικής ψυχολογίας ειδικότερα.

Τρεις είναι οι πιο κεντρικοί ρόλοι τους οποίους επωμίζονται οι Συμβουλευτικοί Ψυχολόγοι: α) ο θεραπευτικός, β) ο προληπτικός, και γ) ο εξελικτικός/ εκπαιδευτικός.

Α. Υιοθετώντας τον θεραπευτικό ρόλο, ο Συμβουλευτικός Ψυχολόγος δουλεύει με άτομα ή ομάδες (συμπεριλαμβανομένων και ζευγαριών ή οικογενειών) με σκοπό να τους βοηθήσει να θεραπεύσουν διάφορα προβλήματα.  Τέτοιου είδους θεραπεία είναι και η παρέμβαση σε φάση κρίσης. Σε αυτό το ρόλο ξεκινάμε με την άποψη ότι κάτι είναι ανησυχητικό και χρειάζεται να «διορθωθεί» ή ότι ένα πρόβλημα χρειάζεται να λυθεί.

Β. Υιοθετώντας τον προληπτικό ρόλο, ο Συμβουλευτικός Ψυχολόγος προσπαθεί να προβλέψει, να προλάβει, και αν είναι δυνατόν να ματαιώσει δυσκολίες που μπορεί να παρουσιαστούν στο μέλλον. Προληπτικού τύπου παρεμβάσεις είναι ψυχο-εκπαιδευτικά προγράμματα που στοχεύουν να παρεμποδίσουν την τυχόν δημιουργία προβλημάτων. Ο βασικός στόχος είναι να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να κάνουν αλλαγές στον εαυτό τους και στο περιβάλλον τους για να ελαχιστοποιήσουν την  πιθανότητα δημιουργίας προβλημάτων. Το προληπτικό τους έργο μπορεί να περιλαμβάνει σεμινάρια ή εργαστήρια (workshops) που έχουν όμως διαφορετική μορφή ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο απευθύνονται (π.χ., προγράμματα για την πρόληψη των ναρκωτικών, την πρόληψη των αυτοκτονιών, καθώς επίσης και συμβουλευτική σε επιχειρήσεις για τις σχέσεις μεταξύ του προσωπικού, προσωπικού και επιχείρησης, κ.τ.λ.).

Γ. Υιοθετώντας τον εκπαιδευτικό ή/ και εξελικτικό ρόλο, ο Συμβουλευτικός Ψυχολόγος προσπαθεί να βοηθήσει τους ανθρώπους να κερδίσουν από τις εμπειρίες τους έτσι ώστε, μέσα από κάποιο προγραμματισμό, να βοηθηθούν να ανακαλύψουν και  να ενδυναμώσουν τις δυνατότητές τους. Δηλαδή, ο στόχος σε αυτό το ρόλο είναι η βελτίωση του ατόμου μέσω της απόκτησης ικανοτήτων ή την βελτίωση στάσεων που διευκολύνουν την αντιμετώπιση των καθημερινών προβλημάτων και μεγιστοποιούν την αποτελεσματικότητα ή την ικανοποίηση. Αυτό γίνεται σε διάφορα σεμινάρια που διδάσκονται παρεμβάσεις με σκοπό την απόκτηση συγκεκριμένων ικανοτήτων, όπως ομάδες που στοχεύουν στην βελτίωση των ανθρωπίνων σχέσεων.

Ένας αυξανόμενος αριθμός συμβουλευτικών ψυχολόγων εργάζεται σε ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης με στόχο την διδασκαλία της ψυχολογίας και της συμβουλευτικής ψυχολογίας όπως και την εκπόνηση ερευνών. Τα διδακτικά καθήκοντα περιλαμβάνουν:

-Την προηγμένη εκπαίδευση για φοιτητές ψυχολογίας σε μαθήματα συμβουλευτικής ψυχολογίας.

-Την εισαγωγή της θεωρίας και την πρακτική της συμβουλευτικής ψυχολογίας σε φοιτητές σχετικών μαθημάτων (π.χ. κοινωνική εργασία και ψυχολογία).

-Τη διδασκαλία συμβουλευτικών δεξιοτήτων σε επαγγελματίες υγείας (π.χ. γιατρούς, νοσηλευτές, φυσιοθεραπευτές).

-Τη διδασκαλία διευθυντικών και συμβουλευτικών δεξιοτήτων σε φοιτητές και συναδέλφους από ένα εύρος προπτυχιακών και μεταπτυχιακών μαθημάτων.

-Τη διδασκαλία συμβουλευτικών δεξιοτήτων σε αστυνομικούς, πυροσβέστες και στο προσωπικό νοσοκομειακών οχημάτων.

Ένα από τα ξεχωριστά χαρακτηριστικά του Συμβουλευτικού ψυχολόγου είναι ότι χρησιμοποιεί ταυτόχρονα και τους τρεις ρόλους σε διαφορετικούς βαθμούς, ακόμα και όταν συνεργάζεται με άτομα με σοβαρά προβλήματα.

Εκπαίδευση / Κατάρτιση

Οι συμβουλευτικοί ψυχολόγοι είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν προσωπική ψυχολογική συμβουλευτική κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσής τους και να συνεχίζουν την επαγγελματική τους κατάρτιση ακόμη και μετά το πέρας των σπουδών τους. Υπάρχει ένα εύρος θεραπευτικών προσεγγίσεων το οποίο διδάσκεται κατά την εκπαίδευση και εφαρμόζεται στην πράξη, όπου συμπεριλαμβάνονται οι βασικές σχολές: ψυχοδυναμική, γνωσιακή συμπεριφοριστική, συστημική και προσωπο-κεντρική.

Είναι πολύ σημαντικό να προσθέσουμε ότι πρέπει να δίνεται έμφαση στην μεταπτυχιακή εκπαίδευση των Συμβουλευτικών Ψυχολόγων. Η εκπαίδευση αυτή θα πρέπει να  περιλαμβάνει θεωρία, έρευνα, εποπτευόμενη κλινική πρακτική άσκηση όπως και προσωπική ανάπτυξη. Οι στόχοι για τις δεξιότητες των μεταπτυχιακών φοιτητών θα πρέπει μεταξύ άλλων να περιλαμβάνουν και τα παρακάτω:

(α) Να μπορούν να ενοποιούν την ψυχολογική θεωρία, την έρευνα και την πρακτική εφαρμογή.

(β) Να αναγνωρίζουν τον κεντρικό ρόλο της θεραπευτικής σχέσης στην πρακτική της συμβουλευτικής ψυχολογίας.

(γ) Να αναγνωρίζουν ότι οι αποφάσεις στο πλαίσιο της πρακτικής είναι πάντα περίπλοκες και λαμβάνονται κάτω από συνθήκες αβεβαιότητας. Οφείλουν επίσης να παίρνουν υπ΄ όψιν τους ότι οι αποφάσεις ηθικού περιεχομένου είναι πρωταρχικής σημασίας.

(δ) Να κατανοούν ότι ως συμβουλευτικοί ψυχολόγοι είναι  –  να παράγουν αλλά και   να αξιοποιούν την γνώση.

(ε) Να μπορούν να κατανοούν και να έχουν την ικανότητα να εμπλέκονται με ζητήματα που αφορούν ευρύτερα οργανωτικά και κοινωνικά πλαίσια.

(στ) Να αναγνωρίζουν την σημαντικότητα της συνεχιζόμενης επαγγελματικής ανάπτυξης.

Βασικά χαρακτηριστικά της εργασίας των Συμβουλευτικών ψυχολόγων που τους διαφοροποιούν από άλλες ειδικότητες

1. Εργάζονται με άτομα που αντιμετωπίζουν ένα ευρύ φάσμα ψυχολογικών προβλημάτων αλλά που δεν έχουν σοβαρά προβλήματα ψυχοπαθολογίας. Παρόλα αυτά, ένα μεγάλο μέρος των συμβουλευτικών ψυχολόγων εργάζονται σε ιδρύματα ή νοσοκομεία με άτομα που πάσχουν από ψυχιατρικές διαταραχές.
2. Επικεντρώνονται  στην ενίσχυση της  ψυχικής υγείας. Γι αυτό και εστιάζονται στις δυνατότητες και τις ικανότητες των ανθρώπων, ανεξάρτητα από το είδος του προβλήματος ή τον βαθμό ψυχοπαθολογίας, πιστεύοντας ότι ακόμα και τα σοβαρά διαταραγμένα άτομα έχουν ικανότητες και δυνατότητες.
3. Χρησιμοποιούν παρεμβάσεις μικρής χρονικής διάρκειας.

4. Στη δουλειά τους εξετάζουν την αλληλεπίδραση του ατόμου με το περιβάλλον και όχι τον καθένα από αυτούς τους παράγοντες μεμονωμένα.
5. Δίνουν έμφαση στην εκπαιδευτική και επαγγελματική εξέλιξη του ατόμου καθώς και τα εκπαιδευτικά και επαγγελματικά περιβάλλοντα.

Συνοπτικά, ο ρόλος και η φιλοσοφία του Συμβουλευτικού ψυχολόγου έχει ολιστικό χαρακτήρα, αφού εξετάζει  το άτομο πέρα από διαγνωστικές ταμπέλες, αλλά μέσα στο πλαίσιο της εξέλιξής του και της σχέσης του με το περιβάλλον, τους άλλους ανθρώπους και την επαγγελματική του ανάπτυξη. Στοχεύει στην εργασία με τις δυνατότητες του ατόμου για να το οδηγήσει σε προσωπική, διαπροσωπική και επαγγελματική ανάπτυξη και ικανοποίηση.
Διαφορά με τους κλινικούς Ψυχολόγους

Οι κλινικοί ψυχολόγοι:

1. εργάζονται με άτομα με σοβαρότερη ψυχοπαθολογία

2. εστιάζονται στα παθολογικά στοιχεία του ατόμου αντί τα υγιή

3. η εκπαιδευτική και επαγγελματική ανάπτυξη του ατόμου και τα αντίστοιχα περιβάλλοντα δεν αποτελεί κεντρικό μέρος της  εργασίας τους.

Οι κλινικοί ψυχολόγοι εργάζονται συνήθως σε διάφορες υποστηρικτικές δομές και υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όπως νοσοκομεία, ιδιωτικές κλινικές και ιδιωτικά γραφεία.

Παρακάτω παρατίθεται η αναφορά των Brammer and Shostrom για τις διαφορές της συμβουλευτικής που ασκείται από τους συμβουλευτικούς ψυχολόγους και της ψυχοθεραπείας, που ασκείται από τους κλινικούς ψυχολόγους, όταν εκπαιδεύονται σε αυτή:

Συμβουλευτική

Ψυχοθεραπεία

Υποστηρικτική δουλειά

Αναδιοργάνωση της προσωπικότητας

Εκπαιδευτική

Ανάλυση σε βάθος

Εστίαση σε συγκεκριμένα προβλήματα και επίλυση προβλημάτων σε συνειδητό επίπεδο

Εστίαση στην ανάλυση του ασυνείδητου

«Υγιή» άτομα

Άτομα με σοβαρή ψυχοπαθολογία

Διαφορά με τους Οργανωτικούς Ψυχολόγους

Οι Οργανωτικοί Ψυχολόγοι:

ενδιαφέρονται για την εργασία και την απόδοση του εργαζόμενου σε αντίθεση με τους συμβουλευτικούς ψυχολόγους που εξετάζουν το τι κάνει τους ανθρώπους να επιλέγουν μια συγκεκριμένη σταδιοδρομία, ποιοι παράγοντες εμποδίζουν τέτοιες αποφάσεις, και ποιες  παρεμβάσεις βοηθούν στην επαγγελματική ανάπτυξη του ατόμου

εξετάζουν το ευρύτερο επαγγελματικό πλαίσιο σε αντίθεση με τους συμβουλευτικούς ψυχολόγους που εξετάζουν μεμονωμένα άτομα.

εξετάζουν την απόδοση τόσο του ατόμου όσο και της οργάνωσης και πιθανά προβλήματα, σε αντίθεση με τους συμβουλευτικούς ψυχολόγους που εξετάζουν την γενικότερη ψυχολογική προσαρμογή του ατόμου στον εργασιακό χώρο. 

Διαφορά με τους Σχολικούς Ψυχολόγους

Οι Σχολικοί Ψυχολόγοι: Ασχολούνται με παιδιά, εφήβους, και φοιτητές πανεπιστημίων σε σχέση με την ακαδημαϊκή τους απόδοση. Επίσης, κάνουν καθοδήγηση, συμβουλευτική, και αξιολόγηση με τους μαθητές, γονείς, και δασκάλους με στόχο να καλυτερεύσουν/ διευκολύνουν την εκπαιδευτική διαδικασία. Αντίθετα, ο συμβουλευτικός ψυχολόγος κάνει συμβουλευτική στους μαθητές και τις οικογένειές τους και μπορεί να ασχολείται με προβλήματα που δεν ξεκινούν από εκπαιδευτικές δυσκολίες. Παρόλα αυτά, οι κύριες διαφορές τους βρίσκονται στους χώρους όπου εργάζονται καθώς οι σχολικοί ψυχολόγοι εργάζονται κατά κανόνα σε δημοτικά και γυμνάσια ενώ ο συμβουλευτικός ψυχολόγος μπορεί να εργάζεται σε μια μεγάλη ποικιλία δομών.

Θέσεις εργασίας για τους συμβουλευτικούς ψυχολόγους

Οι συμβουλευτικοί ψυχολόγοι προσλαμβάνονται στις υπηρεσίες υγείας, στα πανεπιστήμια, στα σχολεία, σε κοινωνικές υπηρεσίες και σε ειδικές συμβουλευτικές υπηρεσίες (όπως για παράδειγμα σε πλαίσια απεξάρτησης) μεταξύ άλλων. Κάποιοι εργάζονται επίσης  ως ελεύθεροι επαγγελματίες.

Ένας αυξανόμενος αριθμός συμβουλευτικών ψυχολόγων εργάζεται σε ιδρύματα ανώτατης εκπαίδευσης με στόχο την διδασκαλία της ψυχολογίας και της συμβουλευτικής ψυχολογίας όπως και την εκπόνηση ερευνών.

Συμπερασματικά

Η συμβουλευτική ψυχολογία ως εξελισσόμενη ειδικότητα λειτουργεί συμπληρωματικά ως προς την κλινική ψυχολογία, τη ψυχολογία της υγείας, την οργανωτική ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Οι μελλοντικοί εκπαιδευόμενοι στη συμβουλευτική ψυχολογία θα διαπιστώσουν ότι υπάρχει ένα ολοένα και αυξανόμενο εύρος επιλογών στη διάθεση τους. Ένα τυπικό χαρακτηριστικό που διακρίνει την εκπαίδευση στη συμβουλευτική ψυχολογία είναι η διδασκαλία σε ένα εύρος ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων, αυξάνοντας έτσι τις διαθέσιμες επιλογές των εκπαιδευομένων.

Οι επαγγελματίες είναι αντιμέτωποι με ένα συναρπαστικό και προκλητικό μέλλον. Έχουν την ευκαιρία να συνεργαστούν με διάφορους συναδέλφους που εκπροσωπούν διαφορετικά επαγγέλματα και προσεγγίσεις και σε ένα σχεδόν απεριόριστο αριθμό πλαισίων.

Ο κλάδος της Συμβουλευτικής Ψυχολογίας αριθμεί ήδη πολλά μέλη στην Ελλάδα. Παρόλα αυτά, ως ένας από τους εφαρμοσμένους κλάδους της ψυχολογίας, η Συμβουλευτική Ψυχολογία αντιμετωπίζει στη χώρα μας το ίδιο κενό στην νομική κατοχύρωσή της όπως και οι άλλες ειδικότητες της εφαρμοσμένης ψυχολογίας.

Πηγή: http://counsellingpsychology.elpse.gr/el/h-sumvouleutikh-psychologia.html