Lev_Vygotsky

Πρώτη δημοσίευση 8-6-2009

ενο

Από τη σελίδα 29 της Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας των Foulin Jean – Noël και Mouchon Serge, εκδόσεις Μεταίχμιο)

Ο Λεβ Σεμιόνοβιτς Βιγκότσκι (στα Ρωσικά: Лев Семенович Выготский) ήταν σοβιετικός ψυχολόγος που ανακαλύφτηκε από τον Δυτικό Κόσμο τη δεκαετία του 1960. Η συνεισφορά του είναι ευρέως σεβαστή και ασκεί επιρροή στους τομείς της αναπτυξιακής ψυχολογίας, της εκπαίδευσης, της ανάπτυξης του παιδιού και της μελέτης της γλώσσας. Σύμφωνα με τον Βιγκότσκι, η νοητική ανάπτυξη των παιδιών είναι λειτουργία των ανθρώπινων κοινοτήτων, παρά μεμονωμένων ατόμων.

a86649c9df329d830361c1edcc0b214c

«Σκέψη και Γλώσσα» είναι ο τίτλος του γνωστότερου βιβλίου του που εκδόθηκε το 1934. (Ελληνική έκδοση: Λεβ Βιγκότσκι, «Σκέψη και Γλώσσα», μετάφραση Αντζελίνα Ρόδη, Αθήνα, Γνώση 1993, β΄ έκδοση, η α΄ έκδοση έγινε το 1987-88).

Vygotsky: η γλώσσα εξυπηρετεί δύο λειτουργίες, την εξωτερική (για την επικοινωνία του ατόμου με τα άλλα άτομα) και την εσωτερική (εσωτερικός διάλογος, τακτοποίηση των όσων αποτέλεσαν σκέψη.

Πρώτα-πρώτα η ανάλυση μας οδηγεί στην διάκριση δύο επιπέδων μέσα στην ίδια την γλώσσα. Η έρευνα δείχνει ότι η εσωτερική, ή σημασιολογική νοηματική πλευρά της γλώσσας και η εξωτερική, φωνητική πλευρά της γλώσσας, παρ’ όλο που αποτελούν μια ενότητα, υπόκεινται στους δικούς τους ιδιαίτερους νόμους. Η γλωσσική ενότητα είναι μια πολύπλοκη, αλλά ανομοιογενής ενότητα. Οι εκατέρωθεν κινήσεις της σημασιολογικής και της φωνητικής πλευράς της γλώσσας διαφαίνονται σε μια σειρά συμπερασμάτων που σχετίζονται με τον τομέα της παιδικής γλωσσική εξέλιξης. Θέλουμε να επισημάνουμε μόνο τα δύο σημαντικότερα γεγονότα. 

Ως γνωστόν η εξωτερική πλευρά της γλώσσας στο παιδί εξελίσσεται από την χρήση μιας λέξης στην σύναψη δύο ή τριών λέξεων, μετά στην απλή πρόταση και στην σύνδεση προτάσεων και, ακόμη αργότερα, σε σύνθετες προτάσεις και σε μια συνεκτική γλώσσα, που απαρτίζεται από μια πρόδηλη σειρά προτάσεων. Το παιδί προχωρεί λοιπόν, καθώς αυξάνεται ή κατοχή της ηχητικής πλευράς της γλώσσας, από τα μέρη στο όλο. Γνωστό είναι επίσης ότι η πρώτη λέξη του παιδιού ως προς την σημασία της αποτελεί μια μονολεκτική πρόταση. Στην εξέλιξη της σημασιολογικής πλευράς της γλώσσας το παιδί αρχίζει με το όλο, με την πρόταση, και μόλις αργότερα περνά στην κατοχή των ιδιαίτερων νοηματικών ενοτήτων, στις σημασίες των επιμέρους λέξεων, αναλύοντας τις συμπιεσμένες, εκφρασμένες με μια μονολεκτική πρόταση ιδέες του σε μια σειρά επιμέρους αλληλένδετων σημασιών λέξεων. Αν εντοπίσουμε το αρχικό και το τελικό σημείο της εξέλιξης της σημασιολογικής και της ηχητικής πλευράς της γλώσσας, μπορούμε να πεισθούμε εύκολα ότι αυτή αναπτύσσεται σε αντίθετες κατευθύνσεις. Η σημασιολογική πλευρά της γλώσσας προχωρά στην εξέλιξη της από το όλο στο μέρος, από την πρόταση στην λέξη, η εξωτερική πλευρά αντίθετα από το μέρος στο όλο, από την λέξη στην πρόταση. (σ. 367-368)

Συνεπώς σκέψη και λέξη δεν είναι εξ αρχής κομμένες σύμφωνα μ’ ένα δείγμα. Κατά κάποιον τρόπο μπορούμε να πούμε ότι ανάμεσα τους υπάρχει μάλλον μια αντίφαση παρά μια συμφωνία. Η γλωσσική συγκρότηση δεν είναι κάποιος απλός αντικατοπτρισμός της νοητικής συγκρότησης. Η γλώσσα δεν είναι έκφραση μιας έτοιμης σκέψης. Όταν μεταβάλλεται η σκέψη σε ομιλία, διαρθρώνεται και μεταβάλλεται. Η σκέψη δεν εκφράζεται στην λέξη, αλλά επιτελείται στην λέξη. Γι’ αυτό ακριβώς οι αντιθετικές εξελίξεις της σημασιολογικής και της ηχητικής πλευράς της γλώσσας αποτελούν γνήσια ενότητα εξαιτίας ακριβώς της αντιθετικής πορείας τους. (σ. 369)

Πρέπει ακόμη να θίξουμε με λίγα λόγια τις προοπτικές που προκύπτουν από την εργασία μας. Η εργασία μας μάς φέρνει κοντά σ ένα ακόμη πιο ευρύ και βαθύτερο πρόβλημα απ’ αυτό της σκέψης, δηλαδή στο πρόβλημα της συνείδησης. Προσπαθήσαμε να ερευνήσουμε πειραματικά την σχέση της λέξης με το αντικείμενο, με την πραγματικότητα, και την διαλεκτική μετάβαση από το συναίσθημα στην σκέψη, και να αποδείξουμε ότι η πραγματικότητα αντανακλάται διαφορετικά στην σκέψη απ’ ό,τι στο συναίσθημα κι ότι το κύριο διακριτικό γνώρισμα της λέξης είναι η γενικευμένη αντανάκλαση της πραγματικότητας. Έτσι αγγίξαμε μια πλευρά της φύσης της λέξης που μπορεί να ερευνηθεί μόνο σε σχέση με το γενικότερο πρόβλημα της λέξης και της συνείδησης. Αν το συναίσθημα και η σκέψη είναι διαφορετικές διαδικασίες αντανάκλασης, τότε αποτελούν και διαφορετικούς συνειδησιακούς τύπους. Συνεπώς η σκέψη και η γλώσσα είναι κατάλληλες σαν κλειδί για την κατανόηση της φύσης της ανθρώπινης συνείδησης. Αν «η γλώσσα είναι το ίδιο παλιά όπως η συνείδηση», αν «η γλώσσα είναι η υπαρκτή πρακτική συνείδηση για τους άλλους και κατά συνέπεια και για μένα», αν «η κατάρα της ύλης… βαρύνει εξ αρχής την καθαρή συνείδηση», τότε είναι ολοφάνερο ότι όχι μόνο η σκέψη, άλλα ολόκληρη η συνείδηση στην εξέλιξη της βρίσκεται σε συνάφεια με την εξέλιξη της λέξης. Οι έρευνες δείχνουν ξανά και ξανά ότι η λέξη παίζει σημαντικό ρόλο στην συνείδηση ως ολότητα και όχι στα επιμέρους τμήματα της. Η λέξη στην συνείδηση είναι – όπως λέει ο Feuerbach – αδύνατη για κάθε ξεχωριστό άνθρωπο και δυνατή μόνο για δύο. Είναι η αμεσότερη έκφραση της ιστορικής φύσης της ανθρώπινης συνείδησης.

Η συνείδηση αντανακλάται στην λέξη όπως ο ήλιος σε μια σταγόνα νερού. Η λέξη συμπεριφέρεται προς την συνείδηση όπως ο μικρός κόσμος προς τον μεγάλο, όπως το ζωντανό κύτταρο προς τον οργανισμό, όπως το άτομο προς τον κόσμο. Η εννοηματωμένη λέξη είναι ο μικρόκοσμος της συνείδησης. (σ. 435-436) 

Λεβ Βυγκότσκι, Σκέψη και γλώσσα, Γνώση, 2008. Πηγή: http://tvxs.gr/news/paideia/skepsi-kai-glossa-toy-leb-bigkotski 

Η σημαντικότερη ίσως, για την ψυχολογία και τη διδακτική, συνεισφορά του Vygotsky έγκειται στη διατύπωση της θεωρίας του για τη Ζώνη επικείμενης ανάπτυξης (Ζ.Ε.Α).

6a618745497b7699ee6d282ad24e5e96

Είναι κοινά αποδεκτό ότι τα άτομα είναι διαφορετικά, τόσο ως προς τον ρυθμό ανάπτυξής τους όσο και ως προς τη γνωστική ικανότητά τους. Ο Vygotsky θεωρεί ότι το γνωστικό-μαθησιακό δυναμικό κάθε ατόμου μπορεί να αυξηθεί με περιβαλλοντική συνδρομή. Το παιδί, σε μια δεδομένη στιγμή της ανάπτυξής του, κατέχει ένα συγκεκριμένο γνωστικό επίπεδο. Με τη διαμεσολάβηση του εκπαιδευτικού, των γονέων και των συνομηλίκων του όμως, το άτομο μπορεί με αλληλεπίδραση να οδηγηθεί σε ένα γνωστικό επίπεδο ανώτερο αυτού που από μόνο του κατέχει. Η διαφορά ανάμεσα στο προϋπάρχον γνωστικό επίπεδο κι εκείνο που το παιδί θα κατακτήσει με καθοδήγηση ονομάζεται Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης. Με άλλα λόγια Ζ.Ε.Α. είναι η διαφορά ανάμεσα σε αυτό που από μόνος μου μπορώ να πετύχω κι αυτό που θα κατακτήσω αν με βοηθήσουν. Η θεωρία αυτή βρίσκει εφαρμογή στην ομαδοσυνεργατική διδασκαλία και δίνει μια νέα διάσταση τόσο στη διδακτική των διαφόρων γνωστικών περιοχών όσο και στη θεώρηση της γνωστικής ανάπτυξης του παιδιού.

JeffEssayPic1

[Πηγή: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%B5%CE%B2_%CE%92%CE%B9%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CF%84%CF%83%CE%BA%CE%B9]

ext2-fig3

zpd2

Κοινωνικός κονστρουκτιβισμός

Ο Lev Vygotsky, στα χρόνια του ΄30, δίνει έμφαση στην επίδραση που ασκούν τα πολιτισμικά και κοινωνικά περιβάλλοντα στη μάθηση και υποστηρίζει την ανακαλυπτική μάθηση. Αυτή η προσέγγιση τοποθετεί τον διδάσκοντα σε έναν ενεργό ρόλο, ενώ, συγχρόνως, οι μαθητές αναπτύσσουν τις νοητικές ικανότητές τους φυσικά, μέσα από ποικίλα μονοπάτια ανακάλυψης.

Τρία θέματα ενοποιούν την, μάλλον πολύπλοκη, θεωρία του Vygotsky. Το πρώτο είναι η σπουδαιότητα της πολιτισμικής παράδοσης, το δεύτερο είναι ο κεντρικός ρόλος της γλώσσας και το τρίτο είναι αυτό που ο Vygotsky ονομάζει Ζ.Ε.Α.

untitled

Τρεις βασικές υποθέσεις του Vygotsky:

1.     Το κοινωνικό περιβάλλον

Η κοινότητα θέτει έναν κεντρικό ρόλο. Οι άνθρωποι του στενού περιβάλλοντος του μαθητή επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο που αυτός βλέπει τον κόσμο.

Οποιαδήποτε λειτουργία στην πολιτιστική ανάπτυξη του παιδιού εμφανίζεται δύο φορές ή σε δύο επίπεδα. Πρώτα εμφανίζεται σε κοινωνικό επίπεδο και μετά σε ψυχολογικό επίπεδο. Πρώτα εμφανίζεται στους ανθρώπους ως μια «δια-ψυχολογική» κατηγορία και μετά στο παιδί ως μια «ενδο-ψυχολογική» κατηγορία. Αυτό αληθεύει, επίσης, στην εκούσια προσοχή, στη λογική μνήμη, στον σχηματισμό εννοιών και στην ανάπτυξη της θέλησης… Δεν χρειάζεται να πούμε ότι η εσωτερίκευση αλλάζει την ίδια τη διαδικασία και αλλάζει τη δομή της και τις λειτουργίες της. Οι κοινωνικές σχέσεις ή οι σχέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους γενετικά βρίσκονται κάτω από όλες τις υψηλότερες λειτουργίες και τις σχέσεις τους. (Vygotsky, L. S. 1981: 163).

Vygotsky, L. S. (1981). The genesis of higher mental functions. In J. V Wertsch (Ed.), The concept of activity in Soviet psychology, 144- 188. Armonk, NY: Sharpe.

Any function in the child’s cultural development appears twice, or on two planes. First it appears on the social plane, and then on the psychological plane. First it appears between people as an interpsychological category, and then within the child as an intrapsychological category. This is equally true with regard to voluntary attention, logical memory, the formation of concepts, and the development of volition. . .[I]t goes with outsaying that internalization transforms the process itself and changes its structure and functions. Social relations or relations among people genetically underlie all higher functions and their relationships. (Vygotsky, 1981, p. 163)

2.     Εργαλεία για γνωστική ανάπτυξη

Το είδος και η ποιότητα αυτών των εργαλείων καθορίζεται από τον τύπο και τον ρυθμό της ανάπτυξης.  Τα εργαλεία δυνατόν να περιλαμβάνουν σπουδαίους ενήλικες για τον μαθητή, τη γλώσσα και την πολιτισμική παράδοση.

2b7bd62127f32fb703ae6e8c4c6df3f6

3.     Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης (Zone proximale de développement)

Σύμφωνα με τη θεωρία του Vygotsky οι δεξιότητες για την επίλυση προβλημάτων μπορούν να τοποθετηθούν σε τρεις κατηγορίες ως εξής:

α) αυτές που εκτελούνται ανεξάρτητα από τον μαθητή,

β) αυτές που δεν μπορούν να εκτελεστούν ούτε με βοήθεια,

γ) αυτές που ανήκουν μεταξύ των δύο, δηλαδή τα έργα που μπορούν να εκτελεσθούν με βοήθεια.

pnu-ctp-ed-2-lev-vygotsky-23-638

Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης

Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης ενός μαθητή είναι η απόσταση μεταξύ του πραγματικού αναπτυξιακού επιπέδου, όπως καθορίζεται από ανεξάρτητη διαδικασία επίλυσης προβλημάτων και του επιπέδου της δυναμικής, όπως καθορίζεται μέσω της επίλυσης των προβλημάτων κάτω από την καθοδήγηση ενός ενήλικα ή σε συνεργασία με πιο ικανoύς συμμαθητές του.

Το πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο ενός παιδιού υποδηλώνει το επίπεδο νοητικής ανάπτυξης σε μια ορισμένη χρονική περίοδο. Υποδηλώνει τις λειτουργίες που έχουν ωριμάσει στο παιδί. Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης καθορίζει λειτουργίες που δεν έχουν ωριμάσει ακόμα, αλλά βρίσκονται στη διαδικασία της ωρίμανσης και ανάπτυξης. Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης μας επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε το άμεσο μέλλον του παιδιού και τη συνολική δυναμική κατάσταση της ανάπτυξής του. Η εμπειρία δείχνει ότι το παιδί με την ευρύτερη ζώνη επικείμενης ανάπτυξης έχει καλύτερες επιδόσεις στο σχολείο. Παραδείγματος χάρη, δύο παιδιά ηλικίας δέκα ετών απαντούν και τα δύο στις ίδιες ερωτήσεις, τις οποίες μπορούν να απαντήσουν κατά μέσο όρο τα παιδιά αυτής της ηλικίας. Όταν όμως ένα από τα παιδιά, αφού καθοδηγηθεί κατάλληλα, απαντά επιτυχώς σε ερωτήσεις που το άλλο δεν μπορεί να απαντήσει, μπορούμε να πούμε τότε ότι η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης του παιδιού αυτού είναι μεγαλύτερη από του άλλου.

quotes-writing

Η μάθηση και η ανάπτυξη είναι μια κοινωνική και συνεργατική δραστηριότητα που δεν μπορεί να διδαχθεί. Εξαρτάται από τον μαθητή να οικοδομήσει τη δική του κατανόηση στον νου του. Σε αυτή τη διαδικασία ο δάσκαλος ενεργεί ως διευκολυντής της μάθησης.

Η ζώνη της επικείμενης ανάπτυξης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τον σχεδιασμό των κατάλληλων καταστάσεων κατά τη διάρκεια των οποίων προσφέρεται στον μαθητή η απαραίτητη υποστήριξη για τη μέγιστη μάθηση.

Όταν προσφερθούν οι κατάλληλες καταστάσεις, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η μάθηση επιτυγχάνεται κάθε φορά σε πλαίσιο που έχει νόημα, κατά προτίμηση σε εκείνο το πλαίσιο στο οποίο η μάθηση μπορεί να εφαρμοστεί.

Εμπειρίες εξωσχολικές πρέπει να συσχετιστούν με τις σχολικές εμπειρίες. Εικόνες, προσωπικές ιστορίες, στιγμιότυπα ειδήσεων, που ενσωματώνονται στις δραστηριότητες, παρέχουν στους μαθητές την αίσθηση της ύπαρξής τους μεταξύ της κοινότητας και της μάθησης.

vygotsky-and-language-development-2-728

«Η εμπειρία δεν συμπίπτει, λοιπόν, άμεσα με τη γλωσσική έκφραση. Η εμπειρία … δεν συνίσταται από μεμονωμένες λέξεις. Αν θέλω να αποδώσω την εμπειρία ότι σήμερα είδα πως ένας νεαρός με μια μπλε μπλούζα περνούσε ξυπόλυτος τον δρόμο, δεν βλέπω ξεχωριστά τον νεαρό, ξεχωριστά την μπλούζα, ξεχωριστά ότι αυτή είναι μπλε, ξεχωριστά ότι δεν φορά παπούτσια, ξεχωριστά ότι περπατάει. Τα αντιλαμβάνομαι όλα μαζί, αλλά τα αναλύω γλωσσικά σε μεμονωμένες λέξεις. Η εμπειρία αποτελεί πάντα μια ολότητα, κάτι σε έκταση και μέγεθος μεγαλύτερο από μια μεμονωμένη λέξη. Ένας ομιλητής αναπτύσσει συχνά σε πολλά λεπτά την ίδια σκέψη, την ίδια εμπειρία. Αυτή υπάρχει ως ολότητα και δεν δημιουργείται σταδιακά σε μεμονωμένες ενότητες όπως η ομιλία του. Αυτό που περιέχεται συγχρονικά στην εμπειρία, ξεδιπλώνεται διαδοχικά στη γλώσσα. Μπορεί κανείς να συγκρίνει την εμπειρία με ένα κρεμασμένο σύννεφο που βρέχει λέξεις».
Λεβ Βυγκότσκι, Σκέψη και γλώσσα, Γνώση, 1978-1988-2008, σελίδα 428. Πηγή: http://focusing.gr/wordpress/?p=106

Επίσης:

sociocultural-development-vygotsky-15-638

πηγη

Από τη σελίδα 33 του παραπάνω βιβλίου (εκδόσεις Μεταίχμιο):

εροτηματα.JPG