Η κρίση, τα µέτρα και ο φόβος της ανεργίας έχουν αυξήσει εντυπωσιακά τα κρούσµατα διαταραχών της ψυχικής υγείας. ΤΟ ΒΗΜΑ:  25/09/2011, 05:45
H Ελλάδα βυθίζεται στην κατάθλιψη
Ως δεύτερη σοβαρότερη επαγγελματική ασθένεια αναφέρει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το εργασιακό στρες. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων, η κατανάλωση αντικαταθλιπτικών έφθασε στα 8,4 εκατ. κουτιά το 2010 από περίπου 6,5 εκατ. κουτιά το 2006

Η βουτιά στο κενό γνωστού διαφηµιστή το πρωί της προηγούµενης Τετάρτης ήρθε να προστεθεί στα απονενοηµένα διαβήµατα που βλέπουν το φως της δηµοσιότητας τους τελευταίους µήνες. Ελάχιστες ηµέρες νωρίτερα η εφηµερίδα «Wall Street Journal» είχε αφιερώσει εκτενές ρεπορτάζ σε αυτόχειρα από την Κρήτη συνδέοντας ευθέως την πράξη µε την οικονοµική κρίση. Το φαινόµενο προσωποποιείται και δείχνει να εµφανίζει αυξητικές τάσεις σε µια κοινωνία άµαθη, που έχει αντισταθεί επί µακρόν να ενταχθεί σε καταλόγους µε υψηλά ποσοστά αυτοκτονιών, όπως αυτά των _ ζηλευτών κατά τα άλλα _ σκανδιναβικών χωρών. Το οικονοµικό περιβάλλον, σε συνδυασµό µε µείζονα προσωπικά αδιέξοδα, οπλίζει χέρια, ωθεί απελπισµένους στο να αυτοπυρποληθούν, µετατρέπει σε λύση το σάλτο από ψηλά. Η Ελλάδα πληρώνει λοιπόν ακόµη και µε το τίµηµα του θανάτου την οικονοµική της δυσπραγία; Ενίοτε, και διόλου τυχαία, το δράµα εκτυλίσσεται στον εργασιακό χώρο, άλλοτε σκηνικό δηµιουργίας – πηγή οικονοµικών απολαβών. Στοιχεία που παρουσιάστηκαν µόλις τον Μάρτιο του 2011 στο Βερολίνο δείχνουν ότι σε ευρωπαϊκή κλίµακα η κατάθλιψη και το άγχος έχουν κατακλύσει τις επιχειρήσεις, µε τους εργαζοµένους να απουσιάζουν συχνότερα παρά ποτέ ή να είναι φυσικά παρόντες χωρίς να αποδίδουν. Η επιστήµη της ψυχολογίας µελετά πλέον το σύνδροµο του εργαζοµένου που κατάφερε να επιζήσει: τη θλίψη για τις άδειες καρέκλες των (απολυµένων) συναδέλφων, τον θυµό απέναντι στη διοίκηση, αλλά και τον φόβο ότι σύντοµα θα έλθει και η δική του σειρά. Ο κ. Θανάσης Τζαβάρας, πολύπειρος ψυχίατρος – ψυχαναλυτής, η κυρία Φωτεινή Τσαλίκογλου, καθηγήτρια Ψυχολογίας, και η κυρία Αναστασία Rush, κλινική ψυχολόγος, καταθέτουν τη δική τους εκδοχή στο πρόβληµα της κρίσης στην ελληνική κοινωνία.

Τι συµβαίνει όταν καλείσαι να αποδώσεις σε περιβάλλον αβεβαιότητας, σαρωτικών αλλαγών, φόβου για το µέλλον; Ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας φέρει το εργασιακό στρες ως την υπ’ αριθµόν 2 σοβαρότερη επαγγελµατική ασθένεια, ενώ επιµένει ότι ως το 2020 η κατάθλιψη θα είναι η δεύτερη αιτία θανάτου µετά τα καρδιαγγειακά νοσήµατα.

Οι Ελληνες δε παρουσιάζουν µια σηµαντική ιδιαιτερότητα: το 60% των ερωτηθέντων αναφέρει ότι η εργασία επηρεάζει την κατάσταση της υγείας τους, σωµατικής και ψυχικής, όταν το αντίστοιχο ευρωπαϊκό ποσοστό κινείται µόλις στο 35%.

Η κυρία Αναστασία Rush, κλινική ψυχολόγος, γενική διευθύντρια της Hellas Eap (πιστοποιηµένα προγράµµατα ψυχοκοινωνικής υποστήριξης στον εργασιακό χώρο), τονίζει ότι µέσα από την εξυπηρέτηση περισσότερων από 25.000 εργαζοµένων, αλλά και των µελών των οικογενειών τους, «τα τελευταία δύο χρόνια έχει διαπιστωθεί ιδιαίτερη έξαρση της απόπειρας αυτοκτονιών, των φαινοµένων βίας, επιθετικότητας και συγκρούσεων, τόσο στο εργασιακό όσο και στο οικογενειακό περιβάλλον».

Εργαζόμενοι στα άκρα

«Διαχειριζόµαστε ολοένα περισσότερες καταστάσεις κρίσεων πανικού, διαφόρων άλλων ψυχοσωµατικών συµπτωµάτων, κατάθλιψης και ψυχωτικών επεισοδίων. Σχεδόν όλοι οι εξυπηρετούµενοι αναφέρουν ότι είτε οι ίδιοι είτε κάποιο µέλος του στενού περιβάλλοντός τους παίρνει ψυχοφάρµακα ή ηρεµιστικά προκειµένου να εργαστεί και να λειτουργή σει στην καθηµερινότητά του. Προκειµένου δε οι εργαζόµενοι να διασφαλίσουν την εργασιακή τους θέση, αφιερώνουν περισσότερο χρόνο και ενέργεια στην εργασία τους εις βάρος του εαυτού τους και της οικογένειάς τους. Παρατηρούνται υψηλά επίπεδα στρες, συµπτώµατα burnout, µε αρνητικές συνέπειες στην ψυχική και σωµατική τους υγεία» υπογραµµίζει η κυρία Rush.

Οι ειδικοί τονίζουν ότι η αντιµετώπιση της οδύνης θέλει θάρρος και κυρίως εκπαίδευση, εξοικείωση µε την έννοια της απώλειας. Η εύκολη λύση είναι η «ιατρικοποίησή » της. Σε απλά ελληνικά; Ψυχοφάρµακα µε τις χούφτες…

Ο ΕΟΦ έχει δηµοσιοποιήσει στοιχεία που εκτοξεύουν την κατανάλωση αντικαταθλιπτικών από περίπου 6,5 εκατ. κουτιά το 2006 στα 8,4 εκατ. κουτιά το 2010. ∆εδοµένου ότι ο γενικός πληθυσµός υπολογίζεται περί τα 11 εκατοµµύρια, δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι, όπως επισηµαίνει η κλινική ψυχολόγος, αναλογεί σχεδόν ένα πακέτο αντικαταθλιπτικά σε κάθε ενήλικο.

«Εκπυρσοκροτητής η κρίση»

Η κυρία Φωτεινή Τσαλίκογλου, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήµιο, επισηµαίνει ότι η κατακόρυφη αύξηση των αυτοκτονιών είναι ένα από τα πιο ορατά σηµάδια «αυτής της αντι-ανθρώπινης κρίσης». Παρ’ ότι είναι νωρίς για να υπάρχουν αδιαφιλονίκητα επιστηµονικά στοιχεία, η αύξηση των αυτοχειριών είναι δεδοµένη στην Ελλάδα, εκτιµά η ίδια, και επιχειρώντας να προσεγγίσει ιστορικά το θέµα αναφέρει: «Η ψυχική υγεία ακολουθεί τους κύκλους ύφεσης και ανάπτυξης της οικονοµίας. Χαρακτηριστικό παράδειγµα παραµένει το κραχ της δεκαετίας του ‘30 στις Ηνωµένες Πολιτείες µε το φαινόµενο του great depression και την κατακόρυφη αύξηση των αυτοκτονιών, αλλά και η κρίση του 2008 µε την άνοδο των αυτοχειριών στον εργασιακό χώρο κατά 28%» σηµειώνει.

Η καθηγήτρια επικαλείται παλαιότερη επιδηµιολογική έρευνα του Πανεπιστηµίου της Οξφόρδης στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, τα ευρήµατα της οποίας θέλουν µια αύξηση της ανεργίας κατά 3% να προκαλεί έξαρση των αυτοκτονιών κατά 4% και του αλκοολισµού κατά 28%.

«Σκεφθείτε τώρα µε τη δραµατική αύξηση όχι µόνο της ανεργίας αλλά και αυτού που ονοµάζω “σύνδροµο ανεργίας”, τον φόβο δηλαδή της απόλυσης που ταλανίζει πλέον κάθε εργαζόµενο, πόση αύξηση αυτοκτονιών να περιµένουµε; Εκείνο που µε τροµάζει είναι η “φυσικοποίηση” µιας τέτοιας ποιότητας ζωής. Μιας ζωής, δηλαδή, που εγκαλεί τον θάνατο. Ποτέ άλλοτε ο ψυχικός πόνος δεν ήταν τόσο στενά συνυφασµένος µε τα κοινωνικά προβλήµατα».

Η κυρία Τσαλίκογλου επιµένει πάντως ότι «κάθε αυτοκτονία είναι µοναδική. Δεν συρρικνώνεται σε µία εξίσωση. Διέπεται από σηµαντική πολυπλοκότητα και πάντως δεν ερµηνεύεται µε µονοαιτιολογήσεις, “το έκανε γιατί…”».

Φοβάται δε ότι η Ελλάδα χάνει πια το προνόµιο του παρελθόντος, να έχει – µαζί µε την Κύπρο _ τον χαµηλότερο δείκτη αυτοκτονιών στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Και υφίσταται µια βίαιη µεταβολή. « Η οικονοµική κρίση εξελίσσεται σε κρίση υπαρξιακή και ευνοεί απονενοηµένα διαβήµατα. Γίνεται ένας τρόπον τινά εκπυρσοκροτητής, αυξάνει την όποια πιθανότητα αυτοχειρίας» τονίζει η κυρία Τσαλίκογλου.

«Η κατάθλιψη, µαζί µε τη σχιζοφρένεια, είναι ένας από τους – ισχυρούς – παράγοντες που ευνοούν την αυτοκτονία. Εν µέσω οικονοµικής κρίσης οι ψυχικά ευάλωτοι ανήκουν έτσι κι αλλιώς σε οµάδα υψηλού κινδύνου» προσθέτει η κυρία Τσαλίκογλου. «Κάνω έκκληση η σηµερινή συγκυρία να µη γίνει άλλοθι εξόντωσής τους, να µην εξελιχθεί σε αφορµή αναβίωσης ενός σκοτεινού Μεσαίωνα µε τις υπό εξαφάνιση δοµές πρόνοιας και υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η προάσπιση της ψυχικής υγείας είναι το τελευταίο προπύργιο ενός πολιτισµού που δεν έχει ενδώσει ακόµη εντελώς στη βαρβαρότητα».

Θανάσης Τζαβάρας: «Το µόνο που χρειαζόµαστε είναι αγάπη»
Ο ομότιμος καθηγητής Ψυχιατρικής μιλάει για τη διαχείριση των κρίσεων μέσα από την προσωπική του περιπέτεια.

Γνωρίζει από κρίσεις ο κ. Θανάσης Τζαβάρας, ψυχίατρος – ψυχαναλυτής, οµότιµος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Αθηνών. Συλλογικές και ατοµικές. Ο ψυχαναλυτικός βίος του από την πολυθρόνα του θεραπευτή αλλά και η προσωπική περιπέτεια υγείας που είχε το 2002 – τη δηµοσιοποίησε σχετικά πρόσφατα κάνοντάς τη βιβλίο – του επιτρέπουν να µιλάει και για την αποτελεσµατική διαχείρισή τους.

Χωρίς να υποβιβάζει την τρέχουσα δυσµενή οικονοµική συγκυρία, ο κ. Τζαβάρας τη βλέπει ψύχραιµα, ως άλλη µία κρίση από αυτές που συνθέτουν το σενάριο της Ιστορίας, και τονίζει ότι όλα θα ήταν διαφορετικά αν ήµασταν εκπαιδευµένοι για την αντιµετώπισή της.

Κρίση; Ψυχραιμία!
«Η κρισιολογία είναι η ραχοκοκαλιά της Ιστορίας» λέει ο κ. Τζαβάρας. «Πάρτε ας πούµε τη Βίβλο. Αν δεν κάνουµε θεολογική ανάγνωση, διαπιστώνουµε συνεχή αναφορά σε κρίσεις. ∆ιαβάστε τις επιστολές του Αποστόλου Παύλου, ειδικά τις Προς Κορινθίους. Η πιο απλή προσέγγιση που µπορούµε λοιπόν να κάνουµε σήµερα, στις αρχές του 21ου αιώνα, είναι: Ιδού άλλη µία κρίση! Και το µόνο πράγµα που µπορεί να κάνει ο κοινός θνητός είναι ή να εκπαιδευθεί να “διαβάζει” καταλλήλως κρίσεις, να αντιµετωπίζει δηλαδή τη ζωή ως µια εναλλαγή κρίσεων, µε υφέσεις, ή να νοµίζει κάθε φορά ότι του έπεσε ο ουρανός στο κεφάλι, όπως θα έλεγαν και οι Γαλάτες».


Η έννοια της κρίσης είναι παράγωγο µιας ιδεολογικής εκπαίδευσης, πιστεύει ο καθηγητής. «Μας εκπαίδευσαν σε µια ουτοπία, ότι δήθεν το κοινωνικό και ιστορικό γίγνεσθαι µπορεί να είναι ανθόσπαρτο. Βεβαίως δεν πρέπει να ξεχνάµε ότι ο άνθρωπος είναι ον που ονειρεύεται, που φαντασιώνει· και πολύ καλά κάνει, είναι το µόνο ζώο άλλωστε που µπορεί να το κάνει».

Ο καθηγητής προτρέπει « να αφήσουµε στην µπάντα τα ψυχολογίζοντα. Υπάρχει και η γνωσιακή εκπαίδευση . Αν µας είχαν πει στο σχολείο δυο πράγµατα για το διεθνές οικονοµικό σύστηµα, για τις δυνατές επιλογές και τις πιθανές καταλήξεις των επιλογών αυτών, αν µας µάθαιναν τι συνέβη το διάστηµα 1928-1932, για τις οικονοµικοπολιτικές επιλογές και το πώς σταδιακά οδήγησαν στην ανάδυση του Χίτλερ…».
Η «ψευδής συνείδηση»

Ο κ. Τζαβάρας οµολογεί ότι η ψυχολογία δεν έχει να πει πολλά για τη γέννηση της κρίσης παρά µόνο για τη διαχείρισή της, όταν πλέον όλες οι βεβαιότητες έχουν καταρρεύσει. «Για ποια κρίση µιλάµε, ότι το ψεύτικο – “µαϊµού” – χρήµα µάς έδινε την αίσθηση πως µπορούµε να ζήσουµε πάνω από τις δυνάµεις µας;» επισηµαίνει.

«Η ελληνική κοινωνία έχει ζήσει κάτι πολύ απλό, που σχετίζεται µε την ψευδή συνείδηση, έννοια που υπάρχει στον µαρξισµό, σε δεύτερο επίπεδο. Πώς εξηγείται ότι ο εργάτης, που είναι δούλος του αφεντικού, ψηφίζει το κόµµα του αφεντικού; Γιατί ψηφίζει – να το πω λίγο λαϊκά – ∆εξιά; Λέει ο µαρξισµός: Επειδή έχει µια ψευδή συνείδηση. Οτι δήθεν ανήκει στην ίδια κοινωνική τάξη ή ευελπιστεί ότι ανήκει στην ίδια, στην οποία βεβαίως και δεν θα ανήκει ποτέ».

Η σύνδεση του ευ ζην µε τον «καρκίνο» της πολυτέλειας και του καταναλωτισµού είναι, σύµφωνα µε τον καθηγητή, λάθος, αν όχι προπαγάνδα, συνειδητή ή µη. «Η απόλαυση της ζωής είναι ότι ζούµε. Η νίκη σε οποιοδήποτε στρατόπεδο δεν είναι τίποτε άλλο από το γεγονός ότι ζούµε. Και βεβαίως ότι ζούµε καλά· το ευ ζην είναι σκοπός, δεν είναι ούτε το πλουτίζειν ούτε τίποτε άλλο. Μπορεί να είναι εξίσου υπέροχο για τον τύπο που µένει σε διαµέρισµα της 5ης Λεωφόρου της Νέας Υόρκης αλλά και για τον άλλον που είναι αυτόνοµος και αυτάρκης στο χωριό του, έχει τις τοµάτες του, τις πιπεριές του και πέρα βρέχει. Η όποια προετοιµασία συνιστάται στο να ξέρουµε ότι έτσι κι αλλιώς είµαστε ευάλωτοι – που είµαστε, γιατί είµαστε θνητοί, και το µόνο ζώο που ξέρει ότι πεθαίνει είναι ο άνθρωπος» τονίζει.

Σπανίως οι ειδικοί αποµειώνουν τη σοβαρότητα των πραγµάτων εν µέσω κρίσης.

Ο κ. Τζαβάρας δεν ανήκει στην ευρύτατη αυτή κατηγορία που ενίοτε κάνει την τρίχα τριχιά και συνιστά προσοχή απέναντι σε έρευνες περί αύξησης των αυτοκτονιών.

«Μερικά πράγµατα είναι σχετικά. Θα σας δώσω ένα παράδειγµα: είναι γνωστό ότι στον δυτικό κόσµο οι γυναίκες εµφανίζουν συχνότερα από τους άνδρες κατάθλιψη. Οταν καθηγητής, γνωστός επιδηµιολόγος, παίρνει ένα εργαλείο-ερωτηµατολόγιο, που είναι διεθνώς αποδεκτό, και καταγράφει, π.χ., τα ποσοστά κατάθλιψης στην Αθήνα, βρίσκει ξαφνικά το 30% των γυναικών να πάσχει από κατάθλιψη. Αν κάνετε αναγωγή στη µονάδα, µε αυτό το ποσοστό, θα σας πεταχτούν τα µάτια έξω! Ποια είναι η εξήγηση; Το 30% ανήκει απλώς στις δυνατότητες του εργαλείου που έχει χρησιµοποιήσει ο φίλτατος. Είναι αυτό που λέµε statistical bias».
Το στήριγμα στην Εντατική

Ο καθηγητής ακούγεται αιρετικός όταν αναφέρεται στην κανονικότητα ορισµένων εκ των αυτοχείρων. «Αν σας πέσει ο ουρανός στο κεφάλι, µπορεί να µη στενοχωρηθείτε; Ο άνθρωπος έχει συναισθήµατα, διεργασίες, έχει µηχανισµούς άµυνας. Προς Θεού! Το γεγονός ότι κάποιος χάνει τη δουλειά του και δεν έχει ερείσµατα, βρίσκεται σε απελπισία και δίνει ένα σάλτο και πηδάει, το θεωρώ κανονικό. Αν έχει κατάθλιψη; Οχι, αυτές είναι κουβέντες των ψυχιάτρων. Εδώ στην Ελλάδα πάντως ένας από τους λόγους για τους οποίους δεν έχουµε πολλές αυτοκτονίες είναι ότι υπάρχει ακόµη δοµή οικογενειακή, υποστήριξη από την οικογένεια».

Η αφορµή για την εξιστόρηση της προσωπικής περιπέτειάς του (µετρηµένες 105 ηµέρες στην Εντατική) έχει µόλις δοθεί. «Πρώτον, σώθηκα από την επιστήµη. Εγινε ό,τι έγινε το 2002· αν ήταν µόλις 20 χρόνια πριν, απλώς θα είχα πεθάνει. ∆εύτερον, µε έσωσε ένα κρατικό σύστηµα και ένας παλιός µου φίλος, ο Μπάµπης Ρούσσος, µε µια οµάδα που πετούσε. Τρίτον, σώθηκα επειδή µε αγαπούσαν οι δικοί µου. Με επηρέασε καταλυτικά αυτή η ιστορία. Οταν έρχεσαι από “µακριά”, αντιλαµβάνεσαι τη µαταιότητα των πραγµάτων. All we need is love».

Advertisements