Μέχρι πριν λίγο καιρό ήταν μια έννοια ελάχιστα γνωστή, περιορισμένη σε ένα μικρό κύκλο φιλοσόφων και «αιρετικών» επιστημόνων. Η συχνή επίκλησή της στις ομιλίες της Σεγκολέν Ρουαγιάλ την καθιέρωσε στις «νέες τάσεις» της ευρωπαϊκής πολιτικής

Η πρόσφατη ίδρυση του Κέντρου Συλλογικής Νοημοσύνης στο ξακουστό ΜΙΤ την φέρνει στο επίκεντρο της εφαρμοσμένης έρευνας. Και η συχνή πλέον εμφάνισή της σε αναλύσεις χρηματιστών, ίσως να την συνδέσει με μια μελλοντική χρηματιστηριακή έκρηξη…

Η Συλλογική Νοημοσύνη είναι η επιπλέον αντίληψη που χαρακτηρίζει τις ανθρώπινες ομάδες σε διάκριση από τα άτομα. Όπως στη φύση διακρίνεται η συμπεριφορά της μιας μέλισσας από την κοινωνική οργάνωση –και αντίληψη- της κυψέλης. Η Συλλογική Νοημοσύνη είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής συνεύρεσης και της επικοινωνίας. Και σύμφωνα με τους ειδικούς αυτή η μορφή νοημοσύνης ενισχύεται όσο αυξάνουν οι δίαυλοι μέσω των οποίων οι άνθρωποι μοιράζονται ιδέες, εμπειρίες, γνώσεις και συναισθήματα.

Πρόκειται βέβαια για μια ιδιότητα που χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος από την εμφάνισή του στη γη. Η αναγνώρισή της έχει καταγραφεί στη χρήση της λέξης «ιδιώτης» που στην αρχαιότητα χαρακτήριζε αυτούς που απείχαν από τις συλλογικές δραστηριότητες και στη συνέχεια η λατινική και δυτικοευρωπαϊκή εξέλιξή της «idiot» αναφέρεται στα άτομα χαμηλής νοημοσύνης. Η αποδοχή της αποτελεί την βάση της κοινωνικής οργάνωσης, της δημοκρατίας, της πολιτικής αλλά και της εκπαίδευσης. Η διαφορά είναι ότι σήμερα αυτή η ιδιότητα αποκτά όνομα και μετακινείται από τον χώρο της περιγραφικής κοινωνιολογίας στον πυρήνα των θετικών επιστημών και πιθανά να αποτελεί κινητήρια δύναμη για μια νέα επανάσταση στην επιστημονική σκέψη.

Οι θεωρίες του χάους και των πολύπλοκων συστημάτων πρόσφεραν πολύτιμα επιστημονικά εργαλεία για να εξηγηθεί η συμπεριφορά των φαινομένων που αναδύονται από την συνύπαρξη και επικοινωνία μεταξύ διακριτών μονάδων. Η εκρηκτική ανάπτυξη της ανθρώπινης επικοινωνίας στον 20ο αιώνα, η επέκταση των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, η εμφάνιση του Internet, των κινητών τηλεφώνων επιφέρουν αλλαγές στην κοινωνική συμπεριφορά και την πολιτικοοικονομική διάρθρωση του πλανήτη. Αλλαγές που δεν θα μπορούσαν να προβλεφθούν με τα δεδομένα των προηγούμενων δεκαετιών. Ούτε είναι δυνατό να προκαθοριστεί η μελλοντική τους εξέλιξη… Ορισμένοι μάλιστα θεωρούν ότι βρισκόμαστε σε μια «μετασυστημική φάση μετάβασης», όπως αυτές που χαρακτήρισαν την εξέλιξη από τους μονοκύτταρους στους πολυκύτταρους οργανισμούς, από την ενστικτώδη συμπεριφορά στη νόηση και από τα μοναχικά όντα στις κοινωνίες. Βρισκόμαστε, λένε, στη φάση όπου μέσα από τον παγκόσμιο επικοινωνιακό ιστό αναδύεται ένας νέος υπερ-οργανισμός, ένας συλλογικός νους, χωρίς όρια στο χώρο και το χρόνο. Ζούμε τη γένεση ενός μετα-συστήματος που θα ξεπερνά σε πολυπλοκότητα οτιδήποτε δημιούργησε μέχρι τώρα η φύση ή η ανθρώπινη διάνοια.

Το σίγουρο είναι ότι η Συλλογική Νοημοσύνη θα είναι μια έννοια-κλειδί για να ερμηνεύσουμε πολλά από τα φαινόμενα του 21ο Αιώνα. Και θα την συναντούμε όλο και πιο συχνά όχι σε φιλοσοφικά και επιστημονικά κείμενα αλλά και στην πολιτική και την οικονομία.

Ι. Γιανναράκης

Δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜΑ 24/11/2006

—————————————————————————————————————————————————

ΜΕ ΑΥΤΟΣΧΕΔΙΑ ΜΙΝΙ-ΡΟΜΠΟΤ ΜΕΛΕΤΑΤΑΙ Η «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ» ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ

«Άμυαλα» ρομπότ με… συλλογική νοημοσύνη

Υπεύθυνος: ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΟΠΟΥΛΟΣ*

Η συλλογική συμπεριφορά των εντόμων είναι ένα θαύμα της φύσης. Για παράδειγμα, πολλά είδη τερμιτών, ενώνοντας τις δυνάμεις τους, δημιουργούν εντυπωσιακές κατασκευές, με υπόγεια τούνελ και σπηλιές που εξαπλώνονται σε δεκάδες μέτρα μήκος και βάθος.

Το πώς αυτά οργανώνονται, για να επιτύχουν ένα συλλογικό σκοπό, είναι ένα από τα μεγάλα μυστήρια της μοντέρνας επιστήμης. Διάφορες θεωρίες υποστηρίζουν ότι η συμπεριφορά αυτή προκύπτει από τον τρόπο που τα έντομα επικοινωνούν μεταξύ τους ή ακόμη και από ένα είδος ανώτερης κοινωνικής νοημοσύνης.

Σήμερα, ο Λούκα Τζιόμι και οι συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ ισχυρίζονται πως η απάντηση μπορεί να είναι πολύ πιο απλή και αρκετά πιο παράξενη απ’ ό,τι πιστεύαμε. Υποστηρίζουν πως η περίπλοκη αυτή συλλογική συμπεριφορά προκύπτει από τη μηχανική της κίνησής τους μέσα σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζονται κάποια ειδικής μορφής επικοινωνία, κοινωνικούς κανόνες ή συλλογική νοημοσύνη.

Μέσω δονήσεων

Η ομάδα κατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα κάνοντας σειρά πειραμάτων με BristleBots, δηλαδή μικρά αυτοσχέδια ρομπότ που κινούνται μέσω δονήσεων.

Οποιοσδήποτε μπορεί να κατασκευάσει ένα τέτοιο ρομπότ, χρησιμοποιώντας την κεφαλή μιας οδοντόβουρτσας και ένα μικρό μοτεράκι, όπως αυτά που διαθέτουν τα κινητά τηλέφωνα ή πολλά παιδικά παιχνίδια, για να δονούνται. Εάν τοποθετήσουμε μερικά τέτοια ρομποτάκια σε μία κυκλικά οριοθετημένη περιοχή, αυτά κινούνται ανεξέλεγκτα στο χώρο.

Με ένα μοτεράκι και μια οδοντόβουρτσα μπορείτε να κατασκευάσετε ένα μίνι ρομπότ με εντυπωσιακά περίπλοκη συμπεριφορά, ανάλογη εκείνης ενός σμήνους… Όταν όμως ο Τζιόμι και η ομάδα του αύξησαν τον αριθμό τους, αυτά ξεκίνησαν να αυτοοργανώνονται σε στροβιλιζόμενα σμήνη. Η μετάβαση από την αταξία στην τάξη γίνεται μόνο όταν η πυκνότητά τους στο χώρο αγγίξει κάποιο όριο (η ομάδα έχει ανεβάσει ένα βίντεο με το πείραμα στο Youtube: https: //www.youtube.com/watch?v=0uqsRGFLM20). Ύστερα από αυτή την ανακάλυψη, η ερευνητική ομάδα αναπαρήγαγε αυτή τη συμπεριφορά, χρησιμοποιώντας λογισμικό εξομοίωσης σε ηλεκτρονικό υπολογιστή και μελέτησε τα μοτίβα που δημιουργούσαν τα ρομπότ, μεταβάλλοντας τον αριθμό τους και το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνταν.

«Διαίσθηση»

Φυσικά, αυτό το φαινόμενο συμπεριλαμβάνει περισσότερες παραμέτρους από την τυχαία κίνηση μιας ομάδας ρομπότ που λειτουργούν χωρίς εγκέφαλο και χωρίς αισθητήρια όργανα. Τα μικροσκοπικά BristleBots μπορούν κατά μία έννοια να διαισθάνονται το περιβάλλον τους και να αντιδρούν σε αυτό, αλλάζοντας κατεύθυνση, όταν χτυπούν πάνω σε έναν τοίχο ή το ένα με το άλλο. Αυτός ο παράγοντας, δηλαδή η ικανότητα της αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον τους, με τον απλούστερο τρόπο, είναι αυτό που τα κάνει να συμπεριφέρονται οργανωμένα, χωρίς κανενός είδους επικοινωνία μεταξύ τους.

Η ιδέα πως η αλληλεπίδραση μεταξύ κινούμενων αντικειμένων και του περιβάλλοντός τους μπορεί να οδηγήσει σε ευφυή συμπεριφορά, δεν είναι καινούργια. Ένα ενδιαφέρον παράδειγμα είναι αυτό της «έξυπνης» σταγόνας λαδιού που μπορεί να βρει το δρόμο της μέσα από ένα λαβύρινθο. Η σταγόνα κινείται μέσα σε ένα ειδικό υγρό και μοιάζει «ζωντανή», καθώς επιλέγει ποια πορεία να ακολουθήσει μέσα στο λαβύρινθο. Αυτή η νοημοσύνη είναι απλώς μία ψευδαίσθηση που δημιουργεί η ίδια η δομή του λαβύρινθου. Στο κέντρο του βρίσκεται μία χημική ουσία, την οποία η σταγόνα λαδιού ακολουθεί μέσω μιας απλής χημικής αντίδρασης που προκαλεί η διαφορά του pH. Ο μηχανισμός αυτός επιτρέπει στη σταγόνα να βρει τη λύση, αλληλεπιδρώντας με το περιβάλλον της.

Ομαδική συμπεριφορά

Αυτή τη στιγμή, η συμπεριφορά των BristleBots και το περιβάλλον μέσα στο οποίο κινούνται είναι σχετικά απλά. Όμως, δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε τα μικροσκοπικά αυτά ρομπότ να επιδεικνύουν πιο ευφυή συμπεριφορά, αν τα τοποθετήσουμε μέσα σε πιο περίπλοκα περιβάλλοντα. Ένα ενδιαφέρον ερώτημα που προκύπτει είναι εάν υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες που διέπουν την ομαδική συμπεριφορά του σμήνους και εάν αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να αναπαραχθούν τεχνητά στο εργαστήριο.

Για παράδειγμα, είναι εφικτό να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον, το οποίο θα κάνει τα ρομπότ αυτά να δημιουργήσουν μία προηγμένη υπόγεια κατασκευή με ένα δίκτυο τούνελ και σπηλαίων, όπως αυτά των τερμιτών;

Θεωρητικά, όντως είναι εφικτό (ένα σμήνος από BristleBots θα μπορούσε να σπρώχνει άμμο ή τουβλάκια Lego, δημιουργώντας περίτεχνες κατασκευές σαν αυτές των τερμιτών). Πέρα από την κατανόηση της συλλογικής συμπεριφοράς των εντόμων, από το απλό αυτό πείραμα η ομάδα των ερευνητών του Χάρβαρντ κατάφερε να βγάλει συμπεράσματα και για την ίδια τη φύση της νοημοσύνης.

Στο επίκεντρο όλων αυτών βρίσκεται το θεμελιώδες ερώτημα του πώς ορίζεται η νοημοσύνη. Εμείς οι άνθρωποι θεωρούμε τους εαυτούς μας ευφυή όντα, όμως οφείλουμε να αναρωτηθούμε πόσες από τις πράξεις μας είναι αποτέλεσμα απλών αλληλεπιδράσεων με το περιβάλλον, μέσα στο οποίο βρισκόμαστε, και όχι απαραίτητα ευφυούς σκέψης.

* Από το The Physics arXiv Blog, http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=350713

—————————————————————————————————————————————————

COLLECTIVE INTELLIGENCE:
Creating a Prosperous World at Peace
Foreword by Yochai Benkler
(Re-mixed by Hassan Masum)
The Wealth of Networks: Remixed Highlights
Prefaces by  Thomas Malone, Tom Atlee, & Pierre Lévy
Edited by Mark Tovey
Afterword by The Rt. Hon. Paul Martin & Thomas Homer-Dixon
The Internet and the Revitalization of Democracies
Earth Intelligence Network
Oakton, Virginia

———————————————————————————————————————————————————-

Advertisements