Προσωπικότητα

Η προσωπικότητα αντιπροσωπεύει εκείνα τα χαρακτηριστικά του ατόμου που εξηγούν τους σταθερούς τύπους συναισθήματος, σκέψης και συμπεριφοράς, δηλαδή το σύνολο των ιδιαίτερων ψυχικών και νοητικών χαρακτηριστικών και των τρόπων συμπεριφοράς ενός ατόμου.

Σε προηγούμενα μαθήματα είδαμε πώς ο Freud και ο Erikson περιγράφουν την ανάπτυξη της προσωπικότητας από τη γέννηση μέχρι την ωριμότητά μας. Στη συνέχεια θα δούμε πώς αντιλαμβάνονταν την προσωπικότητα οι αρχαίοι πρόγονοί μας και τη σχέση που η αντίληψη αυτή έχει με σύγχρονες θεωρίες.

Ιδιοσυγκρασία (ταμπεραμέντο)

Κράση: η ιδιαίτερη κατάσταση του οργανισμού ενός ατόμου από την άποψη της φυσιολογίας, ο ιδιαίτερος τρόπος και βαθμός αντίδρασης ενός οργανισμού σε εξωτερικά νοσογόνα αίτια.

Ιδιοσυγκρασία είναι ο ιδιαίτερος τρόπος που αντιδρά κι εκδηλώνει το άτομο τα συναισθήματά του και, γενικά, τον ψυχικό του κόσμο ή, αλλιώς, η ιδιαίτερη και εκ φύσεως οργανική ή ψυχολογική κατάσταση ενός ατόμου και η διάθεση με την οποία αντιδρά στα εξωτερικά ερεθίσματα.

Χαρακτήρας

Χαρακτήρας είναι το στοιχείο που αποτελεί το ιδιαίτερο και ουσιαστικό γνώρισμα ενός ανθρώπου ή, αλλιώς, το σύνολο των έμφυτων ιδιοτήτων και των μορφών συμπεριφοράς με τις οποίες ο άνθρωπος εκφράζει τον τρόπο της ύπαρξής του και αντιδρά στα ερεθίσματα του εξωτερικού κόσμου. Μιλάμε, επίσης, για τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της προσωπικότητας ενός ανθρώπου και τότε χρησιμοποιούμε λέξεις-επίθετα που προσδιορίζουν αυτά τα χαρακτηριστικά. Έρευνες που πραγματοποιήθηκαν τον εικοστό αιώνα βασίστηκαν σε αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά και κατάληξαν σε θεωρίες που ταυτίζονται σχεδόν με αυτήν του Ιπποκράτη, με τη διαφορά ότι δεν έχουν πια ανάγκη την αναφορά τους σε βιολογικά υγρά.

Η θεωρία των τεσσάρων ιδιοσυγκρασιών

(…) Τῶν δὲ ἰητρῶν οἱ μέν τινες λέγουσιν, ὡς ὥνθρωπος αἷμα μοῦνόν ἐστιν, οἱ δ᾿ αὐτέων χολήν φασιν εἶναι τὸν ἄνθρωπον, ἔνιοι δέ τινες φλέγμα. ἐπίλογον δὲ ποιεῦνται καὶ οὗτοι πάντες τὸν αὐτόν. ἓν γάρ τι εἶναί φασιν, ὅ τι ἕκαστος αὐτέων βούλεται ὀνομάσας, καὶ τοῦτο ἓν ἐὸν μεταλλάσσειν τὴν ἰδέην καὶ τὴν δύναμιν, ἀναγκαζόμενον ὑπό τε τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ, καὶ γίνεσθαι καὶ γλυκὺ καὶ πικρὸν καὶ λευκὸν καὶ μέλαν καὶ παντοῖόν τι ἄλλο. (…)

ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ – ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

(http://users.uoa.gr/~nektar/history/tributes/ancient_authors/Hippocrates/PeriFysiws.htm, §2)

2

Εικόνα 1. Χολερικός, μελαγχολικός, αιματικός, φλεγματικός

3

Εικόνα 2. Φλεγματικός, Χολερικός, Αιματικός, Μελαγχολικός

Σύμφωνα με τον Ιπποκράτη, το σώμα περιέχει τέσσερις χυμούς: το αίμα, το φλέγμα, την κίτρινη και τη μαύρη χολή. Η ισορροπία της αναλογίας των χυμών συντηρεί την υγεία («ευκρασία»), ενώ η διαταραχή της («δυσκρασία») προκαλεί τις αρρώστιες. Η σωστή αναλογία των χυμών χαρακτηρίζεται με τον όρο «κράσις».

Ο Ιπποκράτης (Κως, 460 π.Χ. – Λάρισα, 360 π.Χ.) παρατήρησε τις ομοιότητες που υπήρχαν ανάμεσα σε κάποιους ανθρώπους. Ως αποτέλεσμα, χώρισε τους ανθρώπους σε τέσσερις κατηγορίες ανάλογα με την προσωπικότητά τους: αιματικούς, χολερικούς, μελαγχολικούς και φλεγματικούς. Αυτές οι κατηγορίες και οι ονομασίες τους ακόμη και σήμερα βοηθούν στην κατάταξη των γενικών τύπων της προσωπικότητας των ανθρώπων. Κάθε τύπος διαθέτει τα δικά του δυνατά σημεία, έχει όμως αντίστοιχα και αδυναμίες. Για παράδειγμα, ο αιματικός μιλάει εύκολα με τους άλλους (προτέρημα), αλλά μερικές φορές μπορεί να «σε πάρει μονότερμα» χωρίς έλεος (αδυναμία). Ο χολερικός «τρελαίνεται» να φέρνει τις δουλειές του σε πέρας (δύναμη), αλλά είναι μάλλον αναίσθητος στις ανάγκες των άλλων (αδυναμία). Ο μελαγχολικός είναι πολύ προσεκτικός (προτέρημα), αλλά μπορεί να γίνει υπερβολικά λεπτολόγος (μειονέκτημα). Και ο φλεγματικός σπανίως θα εκνευριστεί (δύναμη), αλλά μπορεί να γίνει τεμπέλης και αδιάφορος (αδυναμία).

Στο Παράρτημα 3, παρουσιάζεται ένα τεστ προσωπικότητας βασισμένο σε σύγχρονα ευρήματα, αλλά και με αναφορά στη θεωρία του Ιπποκράτη, όπως το χρησιμοποιεί η FLORENCE LITTAUER στο βιβλίο της «Προσωπικότητα συν», εκδόσεις Κλειδάριθμος.

4

Εικόνα 3. Φλεγματικός, Χολερικός, Αιματικός, Μελαγχολικός

Πολύ αργότερα, στον Μεσαίωνα, «Ο κανόνας της Ιατρικής» (Canon of Medicine) του Πέρση Avicenna (980–1037) που διδάσκονταν σε πολλά πανεπιστήμια της εποχής περιλάμβανε μια εκτενέστερη εκδοχή των τεσσάρων ταμπεραμέντων συμπερι-λαμβάνοντας συναισθηματικές όψεις, νοητικές ικανότητες, ηθικές στάσεις, αυτο-ενημερότητα (self-awareness), κινήσεις και όνειρα.

Αργότερα, ο Immanuel Kant (1724–1804), ο Rudolf Steiner (1861–1925), ο Alfred Adler (1879–1937), ο Erich Adickes (1866–1925), ο Eduard Spranger (1914), ο Ernst Kretschmer (1920- ), και ο Erich Fromm (1947- ), όλοι ασχολήθηκαν με τα τέσσερα ταμπεραμέντα (με διαφορετικά ονόματα) και στις θεωρήσεις τους βασίζονται οι σύγχρονες θεωρίες για τα ταμπεραμέντα.

Ο Hans Eysenck (1916–1997) ήταν ένας από τους πρώτους ψυχολόγους που ανάλυσαν τις διαφορές της προσωπικότητας χρησιμοποιώντας ψυχοστατιστικές μεθόδους (factor analysis), και οι έρευνές του τον οδήγησαν να πιστέψει ότι το ταμπεραμέντο έχει βιολογική βάση. Οι παράγοντες που προτείνει στο βιβλίο του Dimensions of Personality είναι ο Νευρωτισμός που αναφέρεται στην τάση να εκφράζει το άτομο αρνητικά συναισθήματα και η Εξωστρέφεια που είναι η τάση του ατόμου να χαίρεται θετικά συμβάντα, κυρίως κοινωνικά. Συνδυάζοντας τις δύο αυτές διαστάσεις ο Eysenck παρατήρησε πόσο πολύ τα αποτελέσματά του είναι όμοια με τα τέσσερα ταμπεραμέντα των αρχαίων Ελλήνων.

Άλλοι ερευνητές ανάπτυξαν παρόμοια συστήματα, πολλοί από τους οποίους δεν διατηρούν τα αρχαία ονόματα και αρκετοί συνδυάζουν την εξωστρέφεια με έναν διαφορετικό παράγοντα, όπως για παράδειγμα τον προσανατολισμό στα έργα ή στις σχέσεις. Μία από τις πιο γνωστές σήμερα είναι η κατάταξη ταμπεραμέντου κατά Keirsey (Keirsey Temperament Sorter, KTS). Τα τέσσερα ταμπεραμέντα του David West Keirsey (Oklahoma, 1921 – ) βασίζονται ευρέως στα χαρακτηριστικά των θεοτήτων Απόλλωνα, Διόνυσου, Επιμηθέα και Προμηθέα και αντιστοιχούν στους 16 τύπους του MBTI (Myers-Briggs Type Indicator) που κατασκεύασαν η Katharine Cook Briggs  (1875 – 1968) και η κόρης της, Isabel Briggs Myers (1897 – 1980). Στην περίπτωση του MBTI τα τέσσερα στοιχεία μετονομάστηκαν σε Τεχνίτης, Φρουρός, Ιδεαλιστής και Λογικός, ενώ η θεωρία KTS ονόμασε τα ταμπεραμέντα «Αισθητικός» και «Διαισθητικός» (συγκεκριμένος και αφηρημένος) μαζί με το νέο ζευγάρι συνεργατικός και πραγματιστής. Τέλος, τα αλληλεπιδραστικά στιλ της Linda Berens συνδυάζουν τον Διαχειριστή Σχέσεων με τον διαχειριστή Πληροφοριών και τον Εξωστρεφή με τον Εσωστρεφή και σχηματίζουν μια ομάδα στιλ που γενικά ομοιάζουν με τα τέσσερα ταμπεραμέντα του Ιπποκράτη, τα οποία αντιστοιχούν με τα 16 στιλ στα ταμπεραμέντα του Keirsey.

«Ο βίος βραχύς, η τέχνη μακρή, ο καιρός οξύς, η πείρα σφαλερή και η κρίσις χαλεπή» (η ανθρώπινη ζωή είναι σύντομη, η επιστήμη ατέλειωτη, ο χρόνος λίγος, η πείρα λαθεμένη και η απόφαση γεμάτη ευθύνες). ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Υπάρχουν κάποιοι χαρακτήρες καλύτεροι ή χειρότεροι από άλλους;

Νιώθω πως ο δικός μου είναι απαίσιος!

 

 

 

Advertisements